- Ахен келишими Франция менен Германиянын Кыргызстандагы кызматташтыгына кандай таасир этет? Жакынкы келечекте кандай долбоорлор пландалууда?
- 2019-жылдын 22-январында, 1963-жылдагы Елисей келишиминин жылдык мааракеси белгиленген күнү кол коюлган Ахен келишими эки өлкөнүн ортосундагы мамилелердин тарыхында маанилүү белги болуп калды. Бул келишим, президент Шарль де Голл жана канцлер Конрад Аденауэр тарабынан түзүлгөн, экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Франция менен Германиянын тынчтыкка келишин, конфликттерди четке кагып, Европа боюнча достук жана интеграцияга умтулуусун символдойт. Ахен келишими алкагында биздин өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтыкты тереңдетүү боюнча ниеттер бекемделди, бул, албетте, Кыргызстан сыяктуу үчүнчү өлкөлөрдөгү өз ара аракеттешүүгө да таасир этет.
Бишкек бул келишимде дүйнөдөгү төрт шаардан бири катары интеграцияланган франко-германдык маданий институттун түзүлүшү үчүн аталган. Бул демилге биздин маданий кызматташтыгыбызды жаңы деңгээлге көтөрөт. Офис расмий түрдө ушул жылдын экинчи жарымында ачылышы пландалууда, бирок Кыргызстандагы FGCI (франко-герман маданий институту) иши уже башталды. Соңку төрт жылда биз жаштарга жана креативдүү индустрияларга, мисалы, кино, видео оюндар жана анимация сыяктуу, багытталган бир нече биргелешкен маданий иш-чараларды уюштурдук. Биз бул иш-чараларды Бишкекте гана эмес, өлкөнүн бардык аймактарында өткөрүүнү пландап жатабыз.
- Бул келишим Европалык Союздун Борбордук Азиядагы жана Кыргызстандагы тышкы саясатка кандай таасир этет?
- Германия менен Франциянын кызматташтыгы Европалык Союз деп аталган европалык долбоордун негизги элементи болуп саналат. Биздин өлкөлөрдүн ортосундагы тынчтык европалык интеграциянын негизин түздү жана биз, "Европанын кыймылдаткычтары" катары, тышкы саясаттын горизонтторун кеңейтүүгө умтулабыз.
2007-жылы Германия жана Франция Борбордук Азия боюнча Европалык Союздун биринчи стратегиясынын демилгечилери болушкан, ал 2019-жылы жаңыланган. Бул стратегиянын негизги приоритеттерине регионалдык кызматташтык, туруктуу өнүгүү, ошондой эле туруктуулукту жана байланыштуулукту күчөтүү кирет. Бул багыттар Европалык Союздун регионго карата тышкы саясатында негизги болуп калууда, жана биз Кыргызстанды бул тармактарда колдоо үчүн ЕС делегациясы жана башка мүчө мамлекеттер менен активдүү иш алып барууда.
2024-жылдын июнь айында Кыргызстан менен түзүлгөн кеңейтилип кызматташуу жана өнөктөштүк келишими (EPCA) мамилелерди тереңдетүү үчүн маанилүү кадам болуп калат. Биз жакын арада бул келишимди бардык ЕС мүчө мамлекеттери жана Кыргызстан ратификациялайт деп үмүттөнөбүз. Ошондой эле 2025-жылдын апрелинде Самаркандда биринчи ЕС - Борбордук Азия саммити өтөт деп күтүп жатабыз, ал биздин мамилелерди стратегиялык өнөктөштүк деңгээлине көтөрөт.
Франция менен Германиянын бардык деңгээлдерде - жергиликтүү деңгээлден федералдык деңгээлге чейин - коопсуздук, экономика, маданият жана илим тармактарында тыгыз өнөктөштүгү регионалдык жана трансчектүү кызматташтыкты тереңдетүүгө дем бериши мүмкүн. Биз өз тажрыйбабыз менен бөлүшүүгө даярбыз, айрыкча Борбордук Азиядагы чек ара маселелерин тынчтык жолу менен чечүү боюнча акыркы окуяларды эске алганда, бул региондун туруктуулугу жана гүлдөп-өсүшү үчүн маанилүү кадам болуп саналат.
Бул процесстерде саясий эрк жана стратегиялык көрүү негизги факторлор болуп саналат. Дүйнөдөгү күчөп жаткан зомбулук шартында конструктивдүү өз ара аракеттешүүнүн рухун сактоо жана БУУнун Уставынын принциптерине ылайык жүрүү өтө маанилүү.
- Бул Борбордук Азиядагы коопсуздук жана стратегиялык өнөктөштүк маселелерине кандай таасир этет?
- Германия жана Франция ЕС менен Борбордук Азиянын кызматташтыгы туруктуу жана өз ара байланышкан экономикалык жана саясий мейкиндикти түзүүгө багытталышы керек деген пикирде. ЕС коопсуздук маселелеринде Борбордук Азия үчүн узак мөөнөттүү ишенимдүү өнөктөш болуп келет.
Биз кызматташтыкты күчөтүүнү пландап жаткан багыттардын арасында киберкоопсуздук, гибриддик коркунучтарга каршы күрөшүү, радикалдашууга жана терроризмге каршы күрөшүү, чек ара коопсуздугун бекемдөө, ошондой эле баңгизат соодасы жана адамдарды соодалоо менен күрөшүү бар.
ЕС менен Борбордук Азиянын өнөктөштүгү эксклюзивдүү эмес. Биз ОБСЕ жана БУУ сыяктуу эл аралык уюмдар менен кызматташууну улантуудабыз, алар бул региондо активдүү роль ойнойт.
- Ахен келишими Европа үчүн жаңы коопсуздук архитектурасынын негизин түзө алабы, айрыкча Гренландиядагы татаал кырдаалды эске алганда?
- ЕС жана НАТО мүчөлөрү катары биздин өлкөлөр коопсуздук жана коргонуу тармагындагы кызматташууга дайыма көңүл буруп келишет. 2025-жылдын августунда Тулонда өткөн Германия-француз коопсуздук жана коргонуу боюнча кеңешинин сунуштары, эрежелерге негизделген эл аралык тартипти сактоо аракетинде Германия жана Франция тышкы саясат жана коргонуу боюнча эки тараптуу кызматташтыкты бекемдөөнүн зарылдыгына ишенет. Бул Ахен келишиминде коюлган амбицияларды тастыктайт.
Биз азыркы чакырыктарга жана коркунучтарга, анын ичинде ЕС ичиндеги коопсуздук маселелерине натыйжалуу жооп бере ала турган Европаны түзүүгө өз салымыбызды кошууга умтулабыз.
Бул идеялар Тулон шаарында өткөн Германия-француз министрлер кеңешинде кабыл алынган Германия-француз экономикалык программасында да чагылдырылган, анда энергетика, жасалма интеллект жана жаңы технологиялар сыяктуу негизги тармактарда көбүрөөк суверендүү Европаны түзүү боюнча багыттар белгиленген.
Уруштук конфликттер, Европа боюнча гибриддик коркунучтардын күчөшү жана ар кандай дүйнөлүк кризистер фонуна каршы, НАТО евроатлантикалык коопсуздуктун негизги элементи болуп кала берет деп ишенебиз. Биздин өлкөлөр Альянсты бекемдөөгө, анын европалык канатын күчөтүүгө даяр, бул Европа жана Түндүк Америкада көңүл борборунда болушу керек. Гренландия, Даниянын автономдуу аймагы болуп, НАТО мүчөсү, бардык союздаштардын коопсуздук маселелерине тиешелүү.
