Кыргызстан экономикалык өсүүнүн таасирдүү темптерин көрсөтүп, акыркы эки жылда камсыздандыруу сектору үч эсе өстү. ОАО "Мамлекеттик камсыздандыруу уюму" башкармалыгынын орун басары Бактыгул Абдыжалиев менен болгон маегибизде, камсыздандыруунун туруктуу өнүгүүнүн ажырагыс бөлүгү болуп калуусунун себептерин талкууладык.
- Бактыгул мырза, Кыргызстандагы учурдагы кырдаалда камсыздандыруунун зарылдыгы тууралуу сиздин оюңуз кандай?
- Камсыздандыруу экономикалык өнүгүүдө негизги роль ойнойт. Акыркы үч жылда биз ЖӨБдүн туруктуу өсүшүн көрүп жатабыз, ал орточо жылына 10% түзөт. Бул рекорддук көрсөткүчтөр: биз ТМД өлкөлөрүнүн арасында биринчи орундамыз жана дүйнөдө үчүнчүсүбүз. Он жыл мурун көптөгөн кыргызстандыктар өз өлкөсү жөнүндө сүйлөшүүдөн уялышчу, ал эми бүгүн биз анын келечегине жана потенциалына ишенебиз.
Тарыхый жактан алганда, камсыздандыруу өнүккөн экономикалары бар өлкөлөрдө маанилүү прогресстин негизин түздү. Мисалы, Японияда камсыздандыруу рыногунун ЖӨБгө катышы 16,5% чамасында, АКШда — 13%. Жарандар камсыздандырууну активдүү колдонушат, бул экономиканын туруктуу өнүгүшүнө жардам берет. Кыргызстанда болсо, камсыздандырылбаган тобокелдиктер менен компаниялар банкроттукка учурап жаткан учурлар байкалууда.
Президентибиздин камсыздандыруу рыногун өнүктүрүү боюнча эки жыл мурун айтылган инициативасы өлкөдө жаңы камсыздандыруу доорунун негизин түзүүдө. 2021-жылдын 20-мартында жарлык кабыл алынгандан бери рынок 3 миллиард сомдон 10 миллиард сомго чейин өстү.
- Бул жөнөкөй адамга кандай таасир этет?
- Камсыздандыруу финансылык коргоону камсыз кылат. Биздин негизделген күндөн бери биз жарандарга болжол менен 400 миллион сом төлөдүк, бул көптөгөн адамдарга жана бизнеске кыйын учурларда жардам берди. Бул жылы 82 миллион сом төлөндү, негизинен ОСАГО программалары жана өрт жана табигый кырсыктардан турак жайды камсыздандыруу боюнча.
Совет мезгилинде "Госстрах СССР" 500 миллиард доллар активдери менен иштеп келген. Анын кулагандан кийин 2015-жылга чейин Кыргызстанда камсыздандыруу маанисиз болуп, авиация жана башка тышкы талаптар менен чектелген. 2015-жылдан бери биз идеяларды иштеп чыктык, бирок механизмдер иштебей калды. Сегиз жылдын ичинде турак жайды камсыздандыруу 10% дан ашкан жок. Бирок акыркы эки жылда биз бул көрсөткүчтү 30% га көтөрдүк, бул өлкөдө 1,25 миллион турак жайдан 350 миңи камсыздандырылган.
- Автомобилдер боюнча абал кандай?
- Өткөн жылдын октябрь айында ОСАГО боюнча айып пулдар киргизилди, бул чоң кызыгууну жана ЦОНдордо кезектерди жаратты. Биз бардык процесстерди санариптик форматка өткөрүүгө аракет кылып жатабыз, бул өз ара аракеттенүүнү жеңилдетет. Мамлекетте 1,75 миллион автоунаа катталган, алардын 1,1 миллиондон ашыгы камсыздандырылган. Биздин уюмда 320 миңден ашык автоунаа бар — бул жалпы санынан 20% жана камсыздандырылгандардын 35% ын түзөт, бул биздин ОСАГО рыногундагы маанилүү үлүшүбүздү көрсөтөт.
Мамлекетке болгон ишеним экономикалык өсүш, жаңы объектилердин курулушу жана айлык акынын жогорулашы фонуна карата өсүүдө. Адамдар кээде ГСОдо камсыздандырылган деп ойлошот, бирок чындыгында жеке компаниядан полис сатып алышкан. Биз — 100% акциялары Кабинет Министрлерине таандык болгон жалгыз уюм, бул катуу көзөмөлдү жана социалдык программаларды, мисалы, турак жайды камсыздандырууну ишке ашырууну билдирет. Полис айылдарда жылына 600 сом, шаарларда 1200 сом турат, төлөмдөр айылдарда 500 миң сомго чейин жана шаарларда 1 миллион сомго чейин. Бул табигый кырсыктар көбөйүп жаткан өлкө үчүн акылга сыярлык тарифтер.
- Турак жайды өрт жана табигый кырсыктардан дароо камсыздандырат беле?
- Ооба, бул бир мыйзам менен каралган. Ал техногендик тобокелдиктерди жана жер титирөөлөр, көчкү сыяктуу табигый көрүнүштөрдү камтыйт. Учурда биз камсыздандыруунун чектерин кайра карап жатабыз.
- Жаңы инициативалар тууралуу кененирээк айтып бере аласызбы? Жогорку Кеңеш жер титирөөлөр үчүн чектени 5 баллга төмөндөтүү боюнча камсыздандыруу пулун түзүү долбоорун кабыл алды. Бул эмне үчүн маанилүү?
- Бул акыркы жылдардын тажрыйбасына негизделген турак жайды камсыздандыруунун системасындагы негизги жаңылык. Жер титирөө же башка табигый кырсыктар болгон учурда камсыздандыруу окуясынын чеги 5 баллга төмөндөтүлөт жана массалык зыяндарды жабуу үчүн атайын камсыздандыруу пулу түзүлөт.
Мурда камсыздандыруу окуясы 6 баллдан жогору жер титирөөнү гана эсептөөчү. Бирок, сейсмикалык активдүүлүктү эске алганда, бул чектөө өтө жогору болуп калды. Кыргызстанда 5 баллга чамалуу жер титирөөлөр көп болуп турат, жана алар да имараттарды бузушу мүмкүн. Эми жарандар мындай учурлар үчүн компенсация ала алышат.
Камсыздандыруу пулу массалык табигый кырсыктар болгон учурда финансылык ресурстарды камсыз кылуу үчүн түзүлөт. Бул жарандар үчүн бир түрдөгү финансылык коопсуздук жастыгы, бул төлөмдөр масштабдуу кыйратуулар болгон учурда да жүргүзүлөт деп кепилдик берет.
Кыргызстанда 4,5–5,5 балл күчүндө жер титирөөлөр болгон, алар бузулууга алып келген, бирок биз компенсация төлөй алган жокпуз. Ошондуктан чектөөнү төмөндөтүү жана төлөм механизмдерин жакшыртуу боюнча чечим кабыл алынды.
- ОСАГО системасында бюрократия жана айып токтотуулар тууралуу эмне айта аласыз?
- Бюрократия маселеси чын эле бар. Күнөөлүүлүктү таануу үчүн бизге тиешелүү органдардын токтому керек. Биз процессин тездетүүгө аракет кылып, авариялык комиссарлардын 24/7 кызматын түздүк, алар окуя болгон жерге чыга алышат.
Бирок мыйзамдар өзгөрбөйт. Биз европротоколдор системасына өтүп жатабыз, бул майда ЖЧКларда милицияны тартуудан качууга мүмкүндүк берет. Бирок бул камсыздандыруу менен жогорку деңгээлде камтылган учурда гана мүмкүн. Учурда Бишкекте ОСАГО жоктугуна байланыштуу 80% мыйзам бузуулар байкалууда.
- Кыргызстанда кредиттерди жана экспорт-импорт операцияларын камсыздандыруу жарыяланды. Бул эмне үчүн?
- Мамлекеттик камсыздандыруу уюму кичи жана орто бизнеске активдүү колдоо көрсөтүп, 2030-жылга чейин экспорттук потенциалды өнүктүрүү боюнча программа иштеп жатат. Камсыздандыруу биздин ишкерлерге эл аралык рыноктордо өз кызыкчылыктарын коргоого мүмкүндүк берет.
Товарлар чет өлкөгө жөнөтүлгөндө, өнөктөштөрдүн банкроттугу же саясий чектөөлөрдөн улам тобокелдиктер бар. Камсыздандыруу келишимдин суммасын 90% га чейин кайтарууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле, келишимдерди камсыздандыруу жүктүн ташуу учурунда зыяндарын камтыбайт, бул үчүн өзгөчө камсыздандыруу түрү бар экенин түшүнүү маанилүү.
ГСО Улуттук кайра камсыздандыруу оператору статусуна ээ. Бул кадамдын максаты эмне?
- Бул статус 2024-жылдын 24-мартында Президенттин №79 Жарлыгы менен бекитилген жана Евразия кайра камсыздандыруу компаниясы менен кызматташтыктын бир бөлүгү. Кайра камсыздандыруу — камсыздандыруу компаниялары үчүн камсыздандыруу. Улуттук операторду түзүү өлкөдөгү финансылык ресурстарды сактоого мүмкүндүк берет, бул бүт система үчүн ишенимдүүлүктү жогорулатат. Бул ири кырсыктар болгон учурда да жарандарга болгон милдеттенмелерди аткарууга кепилдик берет. ```
