Цифралык технологиялардын өнүгүшү менен, тамак же кийимди оңой эле заказ кылууга мүмкүнчүлүк пайда болду, наркотик соодасы да өзгөрүүлөргө учурады. Наркотик дүкөндөрү азыркы учурда жеке жолугушууларды талап кылбай иштеп жатат, бул кооптуу бизнести дээрлик байкалбай турган онлайн тармакка айлантууда. Синтетикалык наркотиктер өзүнүн жеткиликтүүлүгү жана бузуу таасири менен рынокту ээлеп алды.
Бул өзгөрүүлөр кайгылуу кесепеттерге алып келди: наркотикке көз каранды жаштардын санынын көбөйүшү, аялдардын көз каранды болушу, «аптекалык» наркотизмдин жайылышы жана миңдеген адамдардын темир тордун аркасында калышы.
2025-жылы Кыргызстанда синтетикалык наркотиктердин рекорддук алып салынуусу катталды — 28 килограммга чейин, миңден ашык адам ушул наркотиктер менен байланышкан кылмыштар үчүн жаза өтөөдө.
Биз милициянын подполковниги Умида Исматова менен, бул коркунуч менен тынымсыз күрөшүп жаткан, жана көз карандычылыктын эки тарапта турган адамдар менен сүйлөшүү өткөрдүк: бири чыгууга аракет кылып жатса, экинчиси кооптуу дүйнөгө жаңы кирип жаткан.
«Туздардагы» сүйүү
Рустамдын (аты өзгөртүлгөн) баяндамасы — классикалык окуя: ал өзүнө жагымдуу кыз менен таанышып, ага алкоголдон күчтүү нерсени сынап көрүүнү сунуштады. Азыр алар «туздарды» бирге колдонуп, кийинки дозаны издеп жатышат. Анонимдүүлүк шартында, жигит система кандай иштээрин бөлүштү.Ал сүйүүдө экенин жана кызга жардам берүүнү каалаарын билдирет, бирок ошондой эле анын менен «учуп» кетүүнү жактырганын да мойнуна алат. Анын айтымында, наркотиктерге жумасына 5 миң сомго чейин чыгымдалат, бул айына 20 миң сомго чейин жетет. Анын акчасы бар — жумушу мүмкүнчүлүк берет.
Анын айтымында, сатып алуу процесси жөнөкөй: керектүү каналды Telegramдан табуу, акчаны которуу жана «закладанын» геолокациясын алуу керек. Закладчы сүрөт жөнөтүп, жайгашкан жерин көрсөтөт — таш, түтүк же дарак. «Инструкциялар» бар: казуу үчүн кандайдыр бир буюмду колдонуу сунушталат жана милиция менен жолуккан учурда, ачкычтарды издеп жатканыңды айтууга кеңеш берилет. Эгер «закладка» табылбаса, акча кайтарылбайт.
Эң негизгиси — милицияга кармалып калбоо: наркотиктерди сактоо үчүн кылмыш жоопкерчилиги каралган. Көз карандычылык жана жоготуулар жөнүндө эч ким эскертпейт.
Чаттарда ошондой эле пайдаланучулар «закладаларды табуу боюнча окуялары» менен алмашышат — бул дээрлик оюн сыяктуу, бирок реалдуу жана көп учурда трагедиялык кесепеттер менен.
Рустам өзүн «баштап жатам» деп эсептейт, ал эми анын кызы буга чейин эле көз каранды. Алар дарылануу жөнүндө ойлонушпайт. «Ар дайым токтоп калууга болот», — дейт ал...
Жети мөөнөт жана бир көз карандычылык
Алексей менен таанышып алыңыз, ал 53 жашта. Ал үйсүз, кышында жылуулук түтүктөрүнүн жанында уктап калат. Өз абалын сактоо үчүн наркологиялык борборлордон метадон алат. Препарат таблетка же суюк формада берилет, бирок катуу эрежелер боюнча.Метадон — көз карандычылыкты жеңе албаган адамдар үчүн синтетикалык каражат. Бирок кээ бирлери аны кабыл алгандан кийин, димедрол менен «догонушат», колдорунун жана буттарынын венаарына инъекция кылышат. Бул коркунучтуу кесепеттерге алып келет: буттар чирип баштайт, бул кээде ампутацияны талап кылат. Бирок бул да көпчүлүктү токтотпойт. Алексей мындайды бир нече жолу көргөн, бирок өзү мындайга барган эмес.
Ал биринчи жолу колдонгонун эскерет. Авариядан кийин аны катуу баш оору каптап, тааныш адам «дарылоо» — опий сунуштады.
Ал башында баш тарткан, бирок оору өтө күчтүү болуп чыкты. Ошентип, анын көз карандычылыгы башталды. «Ооба, кээде токтоп калчу, бирок андан кийин кайрадан күчөп кетчү», — деп эскерет ал.
Алексейдин айтымында, адамдарды «көз каранды кылган» көбүнчө тааныштар: алар ишенимди жеңип, жеңилдик сунушташат. Бул наркотик саткандар. Ал бир нече жолу таштап, кайра баштаган. Жети жыл түрмөдө отурган, негизинен сактоо үчүн. Ал мурда наркотиктерди өзү жасап, азыркы синтетика менен баш тартуу кыйыныраак экенин айтат.
Ал кетүүгө аракет кылганда, дилерлер аны жибербей коюшат: «скидкаларды» сунуштап, карыз беришет, кардарды жоготпош үчүн. Кээде «подарокторду» түздөн-түз эшиктин алдына таштап кетишет. «Сенин учуп кетпешиң маанилүү», — деп белгилейт ал. Ал саткандар өздөрү көп учурда колдонбойт жана жакындарын булан сактоого аракет кылышат деп баса белгилейт.
Мурда баары жөнөкөй эле болчу — закладкаларсыз: келип, түздөн-түз сатып алууга болот эле. Азыр схемалар өзгөрдү, бирок мазмуну мурдагыдай эле калды. Алексей көз карандычылыкка көбүнчө кирешеси бар адамдар түшөт деп ишенет. Ал механизатор болуп иштеген, үйүнө акча алып келген, бирок убакыттын өтүшү менен баары бузулду. Азыр ал үйүнө кайта албайт — эжеси үйдүн бир бөлүгүн өзүнө өткөрүп алган.
Ал «наркоман» сөзүн колдонгонуна каршы, «дарыланганын» айтат.
Бирок ал өзүнүн тандоосуна өкүнүп, башкаларды эскертет — «сынап көрүү» менен «өмүрдү бузуу» ортосундагы чектөө өтө жука. Эгерде баштаган болсо, дароо токтоону сунуштайт.
Милициянын подполковниги Умида Исматованын айтымында, алдын алуу жана коомчулук менен өз ара аракеттенүү бөлүмүнүн улук оперуполномоченди, метадон негизинен синтетикалык наркотиктерди колдонгон адамдарга жардам берет. «Синтетикага» ал дээрлик таасир этпейт, ошондуктан метадон программалары акырындык менен токтоп жатат — мындай адамдардын саны азайып жатат.
Жеңил акча — оор мөөнөттөр
Подполковник милиция Умида Исматова наркотик кылмыштуулукка каршы күрөшүүнүн алдыңкы катарында иштейт, кыйынчылыктардын алдын алууга аракет кылат.— Бишкектеги закладчылар маселесинин актуалдуулугу кандай?
— Тилекке каршы, интернет платформалардын жана мессенджерлердин өнүгүшү менен, маселе дагы да курчуп кетти. Наркотик соодагерлер жеке байланыштарды минималдуу кылып, шаар боюнча закладчыларды колдонушат. Бирок милиция туруктуу түрдө тиешелүүлөрдү аныктап, кармап жатат.
— Соодагерлерди кармоо кыйынчылыгы арттыбы?
— Ооба, мындай кылмыштарды ачыкка чыгаруу кыйын болуп калды, анткени бардык байланыш интернет аркылуу болот. Бирок кибер кылмыштуулук бөлүмү 24/7 иштейт. 2025-жылы 54 наркотик дүкөнү жана 4 сайт жоюлду, закладчылар боюнча 88 факт катталды, шектүүлөр кармалды.
— Кимдер көбүнчө закладчы болуп калат?
— Негизинен 18ден 25 жашка чейинки жаштар: студенттер, жумушсуздар жана финансылык кыйынчылыкка туш болгон адамдар. Алар бул жеңил акча табуу жолу деп эсептешет, бирок кесепеттерин түшүнүшпөйт. Мындай аракеттер Кыргызстандын Кылмыш кодексинин 282-беренесине ылайык, 7ден 15 жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.
— Негизинен жаштар эмне үчүн көбүрөөк тартылат?
— «Жеңил акча» табуу каалоосунан жана мыйзамды билбегендиктен. Көпчүлүк курьерлер жоопкерчилик тартпайт деп жаңылыш ойлошот. Мындан тышкары, жаштар технологияларды жакшыраак түшүнүшөт.
— Закладчылар арасында улуу адамдар барбы?
— Практикада жок.
Ата-энелерге эскертүү
— Мындай кылмыштар боюнча статистика кандай?— 2024-жылы закладчылар боюнча 154 факт катталса, 2025-жылы — 88. Бирок бул маселе жок болду дегенди билдирбейт: бир наркотик дүкөнүн жапсак, экинчи дүкөн пайда болот, ошол эле адамдар менен.
— Алдын алуу кандай жүргүзүлөт?
— Биз мектептерде жана ата-энелер менен түшүндүрүү иштерин жүргүзөбүз. Эгер мурда 10-11-класстар менен иштесек, азыр 7-класстан баштайбыз. Кесепеттердин олуттуулугун жеткирүү маанилүү.
— Көчөдө наркотик дүкөндөрүнүн жарнамасы менен эмне кыласыз?
— Жазууларды студенттер жана мэрия менен биргеликте боёп жатабыз. Бул да дене тарбияны пропагандалоонун бир бөлүгү.
— Эгер адам закладка тапса, эмне кылышы керек?
— Эч кандай учурда тийбеши керек. Жайгашкан жерин эстеп, мүмкүн болсо тактап, укук коргоо органдарына билдириши керек.
— Ата-энелерге кандай кеңеш берер элеңиз?
— Балдар менен көбүрөөк сүйлөшүп, алардын чөйрөсүнө жана интернеттеги активдүүлүгүнө кызыгышы керек. Акча пайда болгондо көңүл буруп, наркотиктерге байланышкан юридикалык кесепеттерди түшүндүрүү маанилүү. Жеңил акча болбой турганын түшүнүүгө жардам берүү маанилүү. ```
