Юнона орхидная
Статус: VU. Батыш жана Түндүк Тянь-Шанга эндемдик.
Сипаттама. Көп жылдык жазгы өсүмдүк. Луковицасынын диаметри 2 см чамасында, териден жасалган тыгыз күрөң кабыкчалар менен капталган; тамырлары жипсик, эттүү, өсүмдүктүн үстүнкү бөлүгү кургап кеткенден кийин сакталат. Стебелинин көрүнүшү жакшы, гүлдөө мезгилинде көрүнүктүү аралыктар менен, бийиктиги 10 - 30 см, (1)-3 - 5 гүлдүү. Жапырактары ачык жашыл, жарты ай формасында, четтери ак чектелген, учу акырындык менен тарылат, төмөнкү жапырактары негизинде 2 - 3(5) см туурасында. Гүлдөрү 4,4 - 6,0 см узундукта, ар түрдүү түстө: ачык сарыдан баштап, караңгы тактары менен сырткы гүл жапракчаларында жаркыраган сарыга чейин. Чехол ачык, катуу, учу курч. Сырткы гүл жапракчалары күчтүү канаттуу тырмакчалар жана эллипс формасындагы пластинка менен, үстүндө адатта, чукул. Ички гүл жапракчалары 10 - 15 мм узундукта, курч үч тиштүү пластинка менен. Алдыңкы бөлүгүндө гребень бүт, тиштелген, арткы бөлүгүндө - бөлүнгөн. Столбиктин лопастары бүт, курч эмес. Рыльце артка бөртүк формасында.
Биологиялык өзгөчөлүктөр. Юнона орхидная табиятта жана культурада мол гүлдөп, мөмө берет. III айдын экинчи жарымында өсүп чыгат, IV айдын ортосунан 1-2 жумага чейин гүлдөйт. Уруктары VI айда бышат жана өсүмдүк кургап калат. Вегетативдүү жол менен жакшы көбөйөт, ар кандай курактагы луковицалардан гнездолор түзөт, жана уруктар менен. Уруктардан 4-5-чи жылы гүлдөйт.
Жалпы жана өлкөдөгү таралышы. Кыргыз жана Талас тоо чокулары.
Өсүүчү жерлер. Жер бетинде, кумдуу, балчы, таштуу, чакан жардоолордо, тоонун этектеринен орто белине чейин кездешет.
Сан. Белгисиз.
Чектөөчү факторлор. Гүлдөрдү букет үчүн жыйноодон жана луковицаларды казуудан, ошондой эле малдын тапташынын кесепетинен жабыркайт.
Культивация. НАН КРнын Ботаникалык бакчасында 40 жылдан ашык ийгиликтүү культивирленет.
Мыйзамдуу коргоо чаралары. 1975-жылдан бери Кыргыз ССР Министрлер Кеңешинин токтомуна ылайык корголот.
Рекомендованное охрана чаралары. Пастбищаларды рационалдуу пайдалануу. Гүлдөрдү, уруктарды жана луковицаларды жыйноого тыюу салуу. Видынын эң көп концентрацияланган жеринде ботаникалык заказник уюштуруу.
Араладай юнона
Orchid-like Juno
Juno orchioides (Carr.) Vved.
Статус: VU. Батыш жана Түндүк Тянь-Шанга эндемдик болуп, саздуу, балчы жана таштуу склондордо, тоо этектеринен орто белине чейин, Александр жана Талас тоо чокуларында жашайт. Табиятта саны белгисиз; гүлдөө IV айдын ортосунан 1-2 жумага чейин, вегетативдүү жана генеративдүү (уроктор 4-5-чи жылы гүлдөйт) жолдор менен көбөйөт. Виды Бишкектеги Ботаникалык бакчада 40 жылдан ашык убакыттан бери культивирленет. Чектөөчү факторлор: луковицаларды жана гүлдөрдү (букет үчүн) массалык жыйноо, малдын тапташы. Виды 1975-жылдан бери өлкөдө корголууда. Коргоону оптималдаштыруу үчүн сунушталат: пастбищаларды рационалдуу пайдалануу, көптөгөн популяциясы бар жерлерде ботаникалык жапайы аймакты түзүү, гүлдөрдү жана луковицаларды жыйноого тыюу салуу.
