КРнын аскердик коопсуздугун камсыздоо системасын түзүү жана иштөө үчүн мыйзамдык негиздер
Эч кандай мамлекетти же мамлекеттердин коалициясын өзүнүн душманы деп эсептебестен, саясий жана экономикалык максаттарга жетүү үчүн аскердик күч колдонууга каршы чыгып, Кыргызстан, ошол эле учурда, өлкөнү мүмкүн болгон куралдуу кол салуудан коргоо үчүн даярдоо зарылдыгын мойнуна алды. Ошентип, мамлекет өзүнүн куралдуу күчтөрүн (КК) кармоо жана өнүктүрүү милдетин өзүнө алды.
Аскердик коопсуздукту камсыздоо системасын түзүү жана иштешинин мыйзамдык негиздери Кыргыз Республикасынын Конституциясында белгиленген жана алгач 1994-жылы Кыргыз Республикасынын Аскердик коргонуу концепциясында, кийинчерээк Кыргыз Республикасынын Аскердик доктринасында, ошондой эле Коргоо жөнүндө мыйзамда бекитилген.
Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 9-беренесинин 1-пунктунда: «Кыргыз Республикасы экспансия, агрессия жана аймактык талаптарды аскердик күч менен чечүү максаттарын койбойт. Мамлекеттик жашоонун милитаризациясын, мамлекеттин ишмердүүлүгүн согуш жүргүзүү милдеттерине баш ийүүнү четке кагат. Кыргызстандын Куралдуу Күчтөрү өзүн-өзү коргоо жана коргонуу жетиштүүлүгү принциптерине ылайык курулат» деп айтылат. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 73-беренесинин 2-пунктуна ылайык, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү өлкөнүн коргонушун камсыздоо боюнча чараларды кабыл алат.
1994-жылдагы Аскердик коргонуу концепциясында «Кыргыз Республикасы эч кандай мамлекетти же мамлекеттердин коалициясын өзүнүн душманы деп эсептебейт. Коопсуздукту камсыздоо боюнча саясаттын негизги максаты согуштарды жана куралдуу конфликттерди алдын алуу» деп белгиленген. Өзүн-өзү коргоо жана коргонуу жетиштүүлүгү принциптери ККны курууда төмөнкүлөр менен толукталат:
• мамлекеттин улуттук коопсуздугун камсыздоого ылайык уюштуруу структурасынын, согуштук курамдын жана ККнын санынын шайкештиги принципи;
• аскердик коркунучтардын өсүшү учурунда согуштук күчтү адекваттуу көбөйтүү мүмкүнчүлүгү;
• куралдуу формированиелердин согуштук жана мобилизациялык даярдыгын түзүлүп жаткан шарттарга ылайык деңгээлде сактоо.
Аскердик коргонуу концепциясына ылайык, негизги коргонуу милдети «СССРдин башка мамлекеттери менен биргеликте аскердик потенциалды алардын жыйынына жетиштүү деңгээлде кармоо жана чек араларды, суверенитетти жана аймактык бүтүндүктү коргоо» болуп эсептелинген.
2002-жылдагы Аскердик доктринада Баткен согуштарынын таасири менен акценттер бир аз өзгөрдү. Бул жерде Кыргыз Республикасынын аскердик коопсуздугун камсыздоо «мамлекеттин ишмердүүлүгүнүн эң маанилүү багыты» деп таанылат, ал эми аскердик коопсуздукту камсыздоонун негизги максаты «мамлекеттин суверенитетин, аймагын жана экономикасын, мамлекеттик институттарын жана жарандарды аскердик коркунучтардан коргоо, агрессияны же куралдуу конфликттерди алдын алуу, Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү» болуп калат. Ошол эле учурда «Кыргыз Республикасы аскердик коопсуздукту өзүнүн колундагы бардык күчтөр, каражаттар жана ресурстар менен камсыздайт. Агрессия болгон учурда мамлекеттин коргоосу куралдуу коргоону, аскердик жана экономикалык потенциалдын мобилизациясын, жарандык жана аймактык коргонуу жүргүзүүнү, ошондой эле эл аралык келишимдерге ылайык башка мамлекеттердин куралдуу күчтөрү менен биргеликте иш-аракеттерди жүргүзүүнү камтыйт» деп белгиленет.
Аскердик коргонуу концепциясынан айырмаланып, Аскердик доктринага аскердик коопсуздуктун негизги коркунучтары белгиленген:
• аскердик-саясий туруктуулуктун жоктугу, Борбордук Азия аймагындагы куралдуу конфликттердин бар жана потенциалдуу очоктору;
• республикага мыйзамсыз куралдуу формированиелердин кирип келүү мүмкүнчүлүгүнүн сакталуусу;
• Кыргыз Республикасынын чек арасында коңшу мамлекеттердин жана мыйзамсыз куралдуу формированиелердин аскердик күчүн ашыкча көбөйтүү натыйжасында регионалдык туруктуулуктун алсырашына байланыштуу коркунуч;
• Борбордук Азия жана коңшу региондордо массалык кыйратуучу куралдын жайылышы, ошондой эле алардын террористтик уюмдар тарабынан колдонулушу мүмкүнчүлүгү;
• чет өлкөлөрдүн атайын кызматтарынын, эл аралык экстремисттик, террористтик уюмдардын аскердик коопсуздукту бузууга багытталган барлау-террордук жана маалыматтык-пропагандалык ишмердүүлүгү;
• Кыргыз Республикасынын ички иштерине кийлигишүү аракеттери.
Дагы окуңуз:
Туристтик аймакты башкаруу программасы
«Бизнести өнүктүрүү боюнча USAID демилгеси» (BGI) долбоорунун туризмди өнүктүрүү компоненти...
Поэт, критик, литературовед Омор Сооронов
Поэт, критик, литературовед О. Сооронов 1936-жылы Ош облусунун Базар-Курган районундагы Гологон...
Жоробеков Жолборс
Жоробеков Жолборс (1948), саясий илимдердин доктору (1997) Кыргыз. Ош облусунун Наукат районундагы...
Кененсариев Ташманбет
Кененсариев Ташманбет (1949), тарых илимдеринин доктору (1998), профессор (2000) Кыргыз. Кара-Суу...
Омуралиев Ашымкан
Омуралиев Ашымкан (1928), тарых илимдеринин доктору (1975), профессор (1977) Кыргыз. Чүй облусунун...
Чоротегин (Чороев) Тынчтыкбек Кадырмамбетович
Чоротегин (Чороев) Тынчтыкбек Кадырмамбетович (1959), тарых илимдеринин доктору (1998), профессор...
Кыргызстан (Кыргыз Республикасы) - 10 сом 1997-ж.
Кыргыз Республикасынын 1997-жылы чыгарылган 10 сомдук банкнотуна шолу, ошондой эле ультрафиолет...
Карымшаков Ракым Карымшакович
Карымшаков Ракым Карымшакович (1936), физика-математика иликтөөсүнүн доктору (1995), профессор...
Мамытов Жумаш
Мамытов Жумаш (1935), филология иликтөө боюнча кандидат (1967), профессор (2001) Кыргыз....
Поэт Карымшак Ташбаев
Поэт К. Ташбаев Ош облусунун Совет районуна караштуу Шыркыратма айылында колхозчунун үй-бүлөсүндө...
Критик, адабиятчы Абдылдаджан Акматалиев
Критик, литературовед А. Акматалиев 1956-жылдын 15-январында Нарын облусунун Нарыв шаарында...
Прозаик, сын-пикирчи Даирбек Казакбаев
Прозаик, критик Д. Казакбаев 1940-жылдын 20-июнунда Нарын облусунун Ак-Талаа районундагы...
Суванбеков Джурсун
Суванбеков Джурсун (1930-1974), филология иликтөөлөрүнүн доктору (1971) Кыргыз. Иссык-Куль...
Базарбаев Шамши (1937)
Базарбаев Шамши (1937), философия боюнча доктор (1993), профессор (1995). Кыргыз. Сузак районунун...
Усубалиев Бейшенбай Шенкеевич
Усубалиев Бейшенбай Шенкеевич (1954), филология илимынын доктору (1994) Кыргыз. Нарын облусунун...
Поэт Совет Урмамбетов
Акын С. Урмамбетов 1934-жылдын 12-мартында Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы Тору-Айгыр...
Тойчубекова Бурулкан
Тойчубекова Бурулкан (1932), филология илимынын доктору (1994) Кыргызстанда. Бокомбаево айылында,...
Поэт, искусствовед Асанбеков Сарман
Поэт, искусствовед С. Асанбеков Талас облусунун Талас районундагы Арал айылында колхозчунун...
Прозаик, журналист Жапар Сатаев
Прозаик, журналист Дж. Саатов 1930-жылдын 15-февралында Кыргыз ССРинин Чүй облусунун Алчалуу...
Кыргызстан Жусуп Мамай менен коштошот
1-июнда 96 жашында "Манас" эпосунун улуу айтып бергичи Жусуп Мамай дүйнөдөн кайтты....
Касымбеков Бейшебай
Касымбеков Бейшебай (1933), ветеринардык илимдердин доктуру (1991), профессор (1998) Кыргыз....
Поэт Гульсайра Момунова
Поэт Г. Момунова Кен-Арал айылында Ленинпол районунда, Талас облусунда колхозчунун үй-бүлөсүндө...
Назаров Мадамин Назарович
Назаров Мадамин Назарович (1933), педагогика илимдеринин кандидаты (1957), профессор (1961)...
Жаныбеков Жеенбек
Жаныбеков Жеенбек (1932), философия боюнча доктор (1993), профессор (1994) Кыргыз. Кара-Суу...
Литература таануучу, прозаик, акын Джаки Таштемиров
Литературовед, прозаик, поэт Дж. Таштемиров 15.10.1913—7.10.1988-жылдары Чүй облусунун...
Каримова Бурул Каримовна
Каримова Бурул Каримовна (1939), биология илимдеринин доктору (1997), профессор (1998)...
Поэт Кубаныч Акаев
Поэт К. Акаев 1919-жылдын 7-ноябрында — 1982-жылдын 19-майында Кыргыз ССРинин Кемин районундагы...
Прозачы Качкынбай (КЫРГЫЗБАЙ) Осмоналиев
Прозаик К. Осмоналиев 1929-жылдын 5-мартында Нарын облусунун Джумгаль районундагы Чаек айылында...
Закиров Сапарбек
Закиров Сапарбек (1931-2001), филология иликтөөсүнүн кандидаты (1962), профессор (1993) Кыргыз....
Садыков Абдыкадыр
Садыков Абдыкадыр (1933), филология илиими боюнча доктор (1972), профессор (1983), Кыргыз ССРинин...
Осмонов Анвар Осмонович
Осмонов Анвар Осмонович (1941), ветеринардык илимдердин доктору (2000) Кыргыз. Сухой Хребет...
Поэт, прозаик Медетбек Сейталиев
Поэт, прозаик М. Сейталиев Талас облусунун Талас районундагы Уч-Эмчек айылында колхозчунун...
Осмонов Оскён Джусупбекович
Осмонов Оскён Джусупбекович (1954), тарых илимдер боюнча доктор (1994), профессор (1996) Кыргыз....
Аттакурова Алтынай Разбаевна
Аттакурова Алтынай Разбаевна Искусствовед. 1973-жылдын 23-ноябрында Ош облусунун Алай районундагы...
Саламатов Жолдон
Саламатов Жолдон (1932), физика-математика иликтөөсүнүн доктору (1995), профессор (1993) Кыргыз....
Критик, адабиятчы, акын Качкынбай Артыкбаев
Критик, адабий таануучу, акын К. Артыкбаев Кыргыз ССРинин Москва районундагы Кепер-Арык айылында...
Критик, адабий талдоочу Абдыганы Эркебаев
Критик, адабий таануучу А. Эркебаев Ош облусунун Алай районундагы Кара-Тейит айылында колхозчунун...
Поэт Джапаркул Алыбаев
Поэт Дж. Алыбаев 1933-жылдын 12-октябрында Кыргыз ССРинин Чүй районунун Бириккен айылында...
Поэт Тенти Адышева
Поэт Т. Адышева 1920— 19. 04. 1984-ж. күндө Ысык-Көл облусунун Тон районундагы Кюн-Чыгыш айылында...
Керимжанова Бубу Дыйканбаевна
Керимжанова Бубу Дыйканбаевна (1920-1993), филология илигинин кандидаты, Кыргыз ССРинин (1954)...
Критик, адабий талдоочу, прозачы Шаршенбек Уметалиев
Критик, адабий таануучу, прозаик Ш. Уметалиев 1925-жылдын 10-февралында Кыргыз ССРинин Сокулук...
Поэт Субайылда Абдыкадырова
Поэт С. Абдыкадырова Кыргыз ССРинин Калинин районундагы Сары-Булак айылында колхозчунун...
Аширбаев Токтосун (1948), филология илимдеринин доктору
Аширбаев Токтосун (1948), филология иликтөөлөрүнүн доктору (2001). Кыргыз. Ана-Кызыл айылында Ош...
Критик, адабий талдоочу А. Садыков
Критик, адабий таануучу А. Садыков Нарын облусунун Ат-Башы районундагы Кара-Суу айылында...
Табалдиев Асанбек
Табалдиев Асанбек (1935-1975), философия боюнча доктор (1971), профессор, Кыргыз ССР Илимдер...
Терскей-Алатау, Тянь-Шань
Терскей-Алатау жана Тянь-Шанга саякат...