1-бөлүк
Пишпек шаары 1896-жылдын 18-марты
Закаспий облусунун аскерлеринин командиринин № 809 жана Закаспий атчан казак бригадасынын командиринин № 2167 номерлүү каттарын, 1896-жылдын 2-мартында облус башкармалыгынан алынган № 1018 сунушу менен кайтарып, кара-киргиздердин аскер улук Шабдан Джантаев тууралуу төмөнкү маалыматтарды сунуштоого ыраазычылык билдирем.
Шабдан Джантаевдын кара-киргиздерге тийгизген таасирин аныктоо үчүн, генерал-майор барон Штакельберг анын белгилүү тукумдук абалына байланыштуу деп эсептеген таасирин түшүнүү үчүн, Пишпек уездиндеги манаптык тарыхы менен таанышуу зарыл.
Кара-киргиздер бул уездинде Султу, Сарбагыш, Саяк тукумдарына бөлүнөт. Ар бир тукумда манаптар бар. Султу тукуму эң күчтүүсү, андан кийин Шабдан таандык болгон Сарбагыш тукуму келет. Ар бир тукумда манаптардын бир нече үй-бүлөсү болгон, алар Коканд бийлиги учурунда артыкчылыкка ээ болгон катмарды түзүшкөн, алар карапайым киргиздерди толук башкарып, азыркыга чейин "букара" деп аталган. Манаптардын букарага үстөмдүгү чектелбеген: алар кыздын калымын төлөшөт, өз букарасын ат оюндарына катыштырышат жана өз соту менен күнөөлүүлөрдү өлтүрүшөт. Бардык манаптардын башында киргиз ханы Урман турган, анын укуктары абдан чектелүү болгон. Коканд ханы манаптарды башкарган, теңдештери катары эсептелген манаптарды гана соттогон, манаптардын байлыгы малдын санына гана эмес, ошондой эле букарасын (кулдар) жана кулдарын (кулдар) санынан да көз каранды болгон. Алдыңкы манаптардын букарасын эсептөө мындай болгон: Шабданнын атасы Джантада 700 юрт, Худоярдын атасы Сооромбайда 700 юрт, Джан-гарачтын атасы Дикамбай менен бир тууганы Султаналыда 1000 юрт, Шамендеги азыркыга чейин 400 юрт, андан кийин кичирээк манаптарда 300, 200, 100 жана андан да азыраак юрттар болгон, 10 юртка чейин жеткен. Ошентип, хандык учурунда манаптар абдан күчтүү болушкан. Жогоруда аталган киргиздер азыр да тирүү жана аталарынын үстөмдүгү учурунда жаш жигиттер болушкан, манаптык тукумдук болгондуктан, эл азыркыга чейин манаптардын үстөмдүгү жана күчү тууралуу түшүнүктөрүн өзгөртө албай келет, ал эми манаптар бардык чараларды колдонуп, азыркыга чейин өз үстөмдүк абалдарын сактап келишет. Бул негизде манаптардын өз букарасындагы авторитети чын эле чоң жана ар бир кадамда эсепке алынууга тийиш. Бирок, экинчи жагынан, манаптар бири-бирине тең жана ар биринин таасири өз букасына гана таралат. Джан-тай, Шабданнын атасы, жана Шабдан өзү манаптыкка мүчө болуп, үстөмдүк абалын ээлешкен эмес. Тескерисинче, Султу тукумундагы Джангарач, анын уулу Дикамбай, азыр Сокулук уездинин ичинде, Джантаядан улуу жана урматтуу деп эсептелген, Сарбагыш тукумунда Худояр, Тынаев уездине кирген Сооромбайдын атасы, Джантая жана Шабданга караганда таасирдүү жана знатный деп эсептелген, ал эми кара-киргиз хан Ормон бардыгынан жогору турган.
Ошол эле учурда, Джангарачтын балдары орус кызматында жогору көтөрүлө албай, азыр жөнөкөй манаптар катары эсептелинет, алар Сокулук уездинин бир нече жүз киргиздерине гана таасир этет, ал эми Ормон-хандын балдары Россияга каршы көтөрүлүп, Кашгарга качып, ошол жерде юрттары менен жоголуп, азыр 50 кибиткадай колдоочулары, мурдагы кулдары менен чогулушат, Сарбагыш уездинин ичинде, Шабдан жашаган жерде, беш ондукчудан жогору кызматка жетише алышпайт. Сооронбай Худояров азыр дагы Шабданга теңдеш болуп эсептелинет, бирок күч жетишсиздигинен улам аз таасирге ээ. Демек, Закаспий атчан казак бригадасынын командиринин 1895-жылдын 21-декабрындагы № 2167 номерлүү катында айтылган Шабдан Джантаевдын өзүнүн тукумдук абалына байланыштуу киргиздер арасында чоң чыгымдарды көтөрүүгө мажбур экени тууралуу божомолду мен четке кагууга ыраазычылык билдирем. Жогоруда айтылгандай, Шабданга теңдеш жана андан да тукумдуу манаптар азыр жөнөкөй киргиздер катары жашап, элдин муктаждыктарына чыгымдарды көтөрүүгө мажбур эмес, жана мүмкүн болушунча киргиздердин салттары боюнча жардам беришет, башка адамдар менен бирдей. Ошондуктан, Шабдан Джантаевдын таасири негизинен орус өкмөтүнө болгон жеке эмгегине негизделген, анын баасын мен аныктоого укугум жок жана ал жалгыз пенсиясын көбөйтүү маселесинде бааланууга тийиш.
Андан ары, Шабданнын тукумдуулугу маанилүү болсо да, ал киргиздер арасында өзүнүн акыл-эси жана чеберчилиги менен үстөмдүккө ээ болду. Орус бийлигине баш ийген учурда, ал дароо манаптык бийликке чекит коюлганын түшүнүп, жаңы шарттарда өзүн көрсөтүү үчүн Россияга кызмат кылууга эң көп аракет кылган, ал да кийин [ал үчүн жардамын берди]. Өз саясатында ал мындан ары да улантып, өз абалын чоң байланыштар менен бекемдеген, бул генерал-майор барон Штакельбергдин жана Закаспий облусунун аскерлеринин командиринин каттарынан көрүнүп турат.
Ал ошондой эле Пишпек уездинин жетекчилери ойлонууга да батынбай турган башка таасирдүү тааныштары бар, ошондуктан Шабдан менен башка манаптардай эмес, өзгөчө жолугушушу керек. Бул эл көрүп, Шабданды орус өкмөтүндө күчтүү деп эсептешет, ошондуктан - авторитеттүү.
Эгерде Россияга мындай эмгеги болбогондо, ал Пишпек уездинин башка манаптары сыяктуу эле манап болмок. Кичинекей мисал бул нерсени тастыктоого болот. Өткөн жылдын аягында Императорлордун коронациясына депутаттыкка дайындалганга чейин, элге депутаттын өз каражатына баруусу керек экени маалым болгон эмес, ошондуктан депутаттын чыгымдары үчүн 20 тиындан жыйноо сунушу болгон. Ошол учурда, кимди дайындоо маселеси көтөрүлгөндө, көпчүлүк өздөрүн көрсөтүүгө каалашкан.
Ошондо киргиздер теңдештеринин көп экенин чечишкен жана бардыгы коронацияда болушун каалашкан, бирок бир гана Шабдан бардыгынан артык экенин түшүнүшкөн, ошондуктан Шабданды шайлоо чечими кабыл алынган. Бул жерде ага артыкчылык анын эмгектери негизинде берилген жана андан тышкары, киргиздердин айтымында, "ал көп жакшы мырзаларды билет, алар менен өзүн кармоону билет". Шабданнын күчү дал ушул жерде. Киргиздер - балдар, аларга көздөрүнө чачып коюу оңой. Мен Шабданды элдик майрам учурунда үч күн бою күн сайын бир нече малдын башын сойгонун жана киргиздерди, алар ага топ-топ болуп келип, таазим кылышканын көргөм, ошондой эле элдик оюндар учурунда Шабдан киргиздерге, конкурстарда мыкты көрсөткөндөргө рубль кагаздарын таратканын, андан кийин акчаны топко чачып, акчаны жыйнаган элдин арасында баланын сыяктуу күлүп турганын көргөм. Мындай көрүнүштөр, чындыгында, ага кымбатка турат, бирок аларды колдонуунун негиздери жок.
Мен үчүн анын авторитетин колдоо, ар кандай ишандарга жана ходжаларга болгон кызыгуусун эске алганда, өтө кыйын, алар үчүн ал элден мал менен чоң садака чогултат. Бир жыл мурун мен сыйлуу адамдардын арасында киргиздерди орус грамматикасына окутуу маселесин көтөргөм, көпчүлүк бул боюнча жообун беришти жана өздөрүнөн эч кандай шарт койгон жок, Шабдан мага түздөн-түз шарт койду, бул мектептер мечиттерде болушу керек жана балдар ислам динин үйрөнүүгө милдеттүү болушу керек. Бул жагдайды эске алганда, мен быйыл башка киргиздер менен мектептер боюнча иш баштадым жана бардык тараптар макул болгондо, Шабдан башка адамдардан артта калуудан уялды жана ал кошулду.
Анын уулдарынан эч ким орус грамматикасына окутулбайт, ал эми алардын бирөөсү Андижан медресесинде жогорку мусулман билимине ээ болгон.
Шабдан Джантаевга аскер улукка кат
