Жакында жарыяланган Межпарламенттик союздун (МПС) отчетуна ылайык, 2026-жылдын 1-январына карата аялдар глобалдык парламенттерде 27,5% орунду ээлеп, өткөн жылдагы 27,2% менен салыштырганда бир аз жогорулады.
Отчет 2025-жылы 62 парламент палатасынын курамында болгон өзгөрүүлөрдү камтыган 49 өлкөнүн маалыматтарына негизделген.
Эң чоң өсүш Сент-Винсент жана Гренадиндерде (+12,3 пункт) жана Сент-Люсиянын жогорку палатасында (+9,1 пункт) байкалууда.
Жалпысынан жай өсүүгө карабастан, кээ бир өлкөлөр тарыхый жетишкендиктерге жетишти. Австралияда 2025-жылдагы шайлоолордон кийин аялдар парламентте 46% орунду ээлеп, бул рекорд болуп эсептелет. Чехияда да аялдардын төмөнкү палатадагы үлүшү 25%дан бир үчтөн бирге чейин жогорулаган, ал эми Эквадордо аялдар Улуттук ассамблеяда рекорддук 45%ды түзөт.
Японияда да маанилүү окуя болду: өлкөнүн тарыхында биринчи жолу аял премьер-министр болуп шайланды. Июль айындагы шайлоолордон кийин, парламенттин жогорку палатасында аялдардын үлүшү рекорддук 29,4%га жетти.
Аял спикерлердин санынын кыскарышы
Ошол эле учурда, парламенттердеги спикерлердин арасында аялдардын үлүшү 19,9% (54 спикер)га төмөндөгөн, өткөн жылдагы 23,7% менен салыштырганда.2025-жылы шайланган же дайындалган 75 жаңы спикердин ичинен болгону 12си аялдар.
Региондук айырмачылыктар
Аялдардын эң жогорку өкүлчүлүгү Америка өлкөлөрүндө байкалууда. 2025-жылы аялдар 13 өлкөнүн 20 парламент палатасында депутаттардын 36,1%ын түздү. 2026-жылдын башында Америка парламенттериндеги аялдардын үлүшү 35,6%ды түзөт.Бул региондо гендердик теңдикке жеткен же парламентте аялдардын саны эркектерден көп болгон жети өлкөнүн төртөө жайгашкан: Буливия, Куба, Никарагуа жана Мексика. Башка региондордо мындай натыйжалар Руанде, Андоррада жана Бириккен Араб Эмираттарында жетишилген.
Үч өлкөдө - Оман, Тувалу жана Йеменде - төмөнкү палаталарда же бир палаталуу парламенттерде аял депутаттар жок.
Квоталардын ролу
Докладда квоталар аялдардын өкүлчүлүгүн жогорулатуу үчүн эң эффективдүү инструменттердин бири болуп калгандыгы баса белгиленет.2025-жылы мыйзамдык же ыктыярдуу квоталар иштеген парламенттерде аялдар орточо 30,9% орунду ээлеп, ал эми квотасыз парламенттерде бул көрсөткүч 23,3%ды түзөт.
Басым жана зомбулук
Аял саясатчыларга карата зомбулук жана басым олуттуу тоскоолдук болуп калууда. МПСтин изилдөөсү боюнча, Азия-Тынч океан регионундагы аял парламентчилердин 76%ы психологиялык зомбулукка дуушар болушкан.Аял депутаттар интернетте жана чыныгы жашоодо коркутуу жана запкыларга көбүрөөк кабылышат. Бул тууралуу 76% анкетага жооп берген аялдар жана 68% эркектер билдиришкен.
Кээ бир өлкөлөр бул көйгөй менен күрөшүү үчүн чараларды көрө башташты. Мисалы, Филиппиндин шайлоо комиссиясы аял саясатчыларга карата эркек талапкерлердин жаман сөздөрүнөн кийин кийлигишти, ал эми Колумбия парламенти аялдарга карата зомбулукту алдын алуу жана жазалоо боюнча мыйзам кабыл алды.
1889-жылы негизделген Межпарламенттик союз улуттук парламенттердин глобалдык уюму болуп саналат. Азыркы учурда ага 183 улуттук парламент жана 15 региондук парламенттик уюм кирет, алар дүйнө жүзү боюнча демократияны өнүктүрүү жана парламентчилердин укуктарын коргоо боюнча активдүү иш алып барышат.
Башкы беттеги сүрөт: О. Звачек.
