Азыр Кыргызстанда орус тили боюнча кайрадан маселе көтөрүлүп жатат, ал коомдук талкуунун борборунда турат. Бул бир нече маанилүү окуялар менен байланыштуу: "НОМАД ТВ" телеканалынын ишке кириши, орус тили жана маданиятын колдоо боюнча Евразия борборунун ачылышы, ошондой эле вице-премьер Эдиль Байсаловдун орус тилин колдонгондугу үчүн чиновниктерди жоопкерчиликке тартуу Конституцияны бузат деген билдирүүсү. Мындан тышкары, президент Садыр Жапаров Владимир Путин менен болгон жолугушуусунда тил маселесинин маанисине басым жасап, аны саясат, маданият жана стратегиялык өнөктөштүк менен байланыштырып айтты.
Аталган долбоорлорду түзүү Россиянын гуманитардык чөйрөдөгү катышуусун кеңейтүү жана өлкөдөгү орус тилдүү медиаконтенттин көлөмүн көбөйтүү үчүн маанилүү кадам болуп калды. "НОМАД ТВ" телеканалы аналитикадан баштап маданий жана билим берүү программаларына чейин ар түрдүү контентти сунуштаган универсалдуу платформа болуп калат. Маанилүү өзгөчөлүгү - эки тилдүүлүк: программалар орус жана кыргыз тилдеринде трансляцияланат, бул өлкөдөгү чыныгы тилдик кырдаалга жооп берет.
Мындан тышкары, Бишкекте орус тили жана маданиятын колдоо боюнча Евразия борбору ачылды. Бул билим берүү платформасы мугалимдерге, студенттерге жана мамлекеттик кызматкерлерге багытталган, тренингдер, мастер-класстар жана эксперттер менен жолугушууларды сунуштайт. Фактически, бул бар болгон эки тилдүүлүктү формалдаштыруучу жана орус тилин окутуунун сапатын жакшыртуучу жаңы структура.
Эки долбоор - медиа жана билим берүү - маданий дипломатиянын жана Россия менен байланыштарды бекемдөөнүн маанилүү элементтери болуп калды.
"Конституцияны бузбаңыз"
Окуялардын маанилүүлүгүн вице-премьер Эдиль Байсаловдун комментарийлери жогорулаткан, ал интервьюда "орус тили Конституция боюнча расмий тил" экенин жана "мамлекеттик кызматкерлер бул тилде сүйлөшүүгө укуктуу" экенин баса белгилеген. Ал ошондой эле "орус тилин колдонгондугу үчүн чиновниктерге кысым көрсөтүү жана айыптоо - бул Негизги мыйзамды бузуу" деп кошумчалады.
Байсалов Кыргызстан калкынын көпчүлүгү орус тилин окуу, ой жүгүртүү жана иштөө үчүн колдонорун, ошондуктан мамлекеттик башкарууда анын колдонулушун чектөө мыйзамсыз гана эмес, социалдык жактан кооптуу экенин белгиледи.
Бул билдирүүлөр кеңири коомдук резонанс жаратты. Көпчүлүк вице-премьердин позициясын колдошту, айрыкча педагогдор, медиктер жана мамлекеттик кызматкерлер арасында, алар адатта расмий тилди эң көп колдонушат.
Кубат Умурзаков, Борбордук Азия регионалдык экономикалык кызматташтык институтунун мурдагы директору жана экономика илимдеринин кандидаты, VB.KG кабарчысы менен болгон маегинде Конституцияда мамлекеттик жана расмий тилдер так айырмаланарын эске салды.
“Орус тили - расмий тил. Эгер кимдир бирөө аны тыюу салууну кааласа, анда биринчи Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүү керек. Калган нерселер - бул эмоциялар, юридикалык негиз эмес”, - деп белгиледи ал.
Бул сөздөр талкууда маанилүү контраргумент болуп, тил саясатына болгон өзгөртүүлөр Конституциялык процедуралар аркылуу гана болушу мүмкүн экенин баса белгиледи. Ошентип, Негизги мыйзамды өзгөртүү боюнча чечимди гана эл референдумда кабыл ала алат. Кыргыздар орус тилинин күнүмдүк жашоонун маанилүү бөлүгү экенин, ал сүйлөшүү үчүн гана эмес, маданияттар ортосундагы түшүнүшүү үчүн да көпүрө болуп кызмат кыларын түшүнүшөт. Орус тилин билүү сапаттуу билимге, жумушка орношуу мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртууга жана кенен маалыматка жетүүнү камсыз кылат. Ошондуктан орус тили заманбап дүйнөдө өсүү жана ишеним үчүн адаттагыдай инструмент катары кабыл алынат.
Геосаясий фон
Жогоруда айтылгандай, тил маселеси Кыргызстан жана Россия президенттеринин 2025-жылдын 26-ноябрындагы жолугушуусунан кийин эл аралык контекстке ээ болду. Переговорлордо Садыр Жапаров Россиянын гуманитардык жана экономикалык колдоосу Кыргызстан жарандарынын бакубаттуулугу менен түздөн-түз байланышта экенин баса белгиледи.
“Кыргызстан менен Россиянын ортосундагы биргелешкен гуманитардык инициативалар биздин элдик байланыштарды бекемдейт жана достук баалуулуктарын келечектеги муундарга өткөрөт”, - деп белгиледи президент.
Бул сөздөр орус тилинин статусун талкуулоонун фонуна байланыштуу саясий мааниге ээ болду. Алар өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтык социалдык туруктуулуктун маанилүү аспект катары караларын тастыктап турат. Бул контекстте орус тили маданий гана эмес, стратегиялык мааниге ээ болуп, профессионалдык байланыштардын, экономикалык кызматташтыктын жана гуманитардык долбоорлордун тили болуп саналат.
