2014-жылдын 25-сентябрында Бишкек шаарында «Альпинист» мейманканасында Кыргызстанда опиоиддук алмаштыруучу терапия (ОАТ) программасын ишке ашыруунун жетишкендиктери жана көйгөйлөрү боюнча тегерек стол өткөрүлдү. Иш-чаранын программасында «Наркологиядагы Альтернатива» коомдук фондунун аткарган иштеринин отчету, учурдагы абалды талкуулоо, ОАТ программасын жана анын катышуучуларын дискриминациядан коргоо боюнча кийинки кадамдарды пландаштыруу болду. Тегерек столго чечим кабыл алуучу адамдар, КР Саламаттык сактоо министрлигинин өкүлдөрү, Республикалык наркология борборунун, борбордун мэриясынын, укук коргоо органдарынын, эл аралык уюмдардын, коомдук активисттердин, инъекциондук наркотиктерди колдонгондордун (ИНК) жакындары чакырылды.
ОАТ программасы – героинге болгон наркотикалык көз карандылыкты дарылоонун альтернативдүү ыкмасы. Медицина кызматкерлери бул оору менен күрөшүүдө эл аралык жана бейөкмөт уюмдар менен биргеликте аракет кылышат, анткени алар Кыргызстанда наркотиктерге көз каранды адамдарды алдын алуу жана дарылоо үчүн кошумча ресурстарды камсыз кылышат, расмий статистика боюнча 10 миңден ашык адам бар. Инъекциондук наркотиктерди колдонуу ВИЧтин таралышы үчүн коркунуч туудурат. Кыргызстанда катталган ВИЧ инфекциясынын жарымынан көбү инъекциондук наркотиктерди колдонуу менен байланыштуу. КР Саламаттык сактоо министрлигинин жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн бардык программалары (шприцтерди алмашуу, медициналык жана социалдык кызматкерлерди окутуу, опиоиддук алмаштыруучу терапия жана башкалар) биринчи кезекте ВИЧтин алдын алууга жана бейтаптарды социалдык багыттагы жашоого кайтарууга багытталган.
Республикалык «СПИД» борборунун маалыматы боюнча, 2014-жылдын 1-сентябрына карата КРда расмий түрдө 5537 ВИЧ инфекциясы катталган, анын ичинде КР жарандары - 5296 адам (эркектер - 3608, аялдар - 1688), СПИД менен ооругандар - 667 адам. Жалпысынан 1012 ВИЧ инфекциясы менен ооруган адам каза болду, анын ичинде СПИДден 325 адам.
2014-жылдын 8 айында 401 ВИЧ инфекциясы бар адам (эркектер - 216, аялдар - 185) аныкталды, анын ичинде 102 инъекциондук наркотиктерди колдонуучулар. Позитивдүү жагдай, жыл сайын ВИЧ инфекциясынын аныкталган учурлары көбөйүүдө, 2013-жылдын ошол эле мезгилине салыштырганда 20%га (334 учур болгон) өстү. Зыянын азайтуу программалары ВИЧ инфекциясы менен ооруган ИНКнын антиретровирусдук терапияны кабыл алуусун жогорулатууга, кооптуу инъекциондук практикаларды азайтууга жардам берет.
Учурда Кыргызстанда 30 ОАТ пункту иштеп жатат: Бишкек шаарында - 6, Чүй облусунда - 7, түштүк региондо - 10, анын ичинде 7 түзөтүү мекемелеринде. Бул программага 1100гө чейин ИНК катышууда.
Метадон – героинге көз каранды адамдарды дарылоодо колдонулган негизги дары. Опиоиддук алмаштыруучу терапия Кыргызстанда 2002-жылы киргизилген. Бул программа аркылуу жалпы 4000ден ашык адам өттү.
Экс-СССР өлкөлөрүнүн арасында ОАТ Литва, Латвия, Эстония, Молдова, Азербайжан, Грузия, Украина жана Кыргызстанда жүргүзүлөт. Бүгүнкү күндө дүйнө жүзүндө аны 1,5 миллион адам алууда. ОАТ Европалык Союздун бардык өлкөлөрүндө киргизилүүдө. Мисалы, Италияда опиоиддук көз каранды адамдардын 27-29%ы алмаштыруучу терапияны алат, Испанияда бул пайыз 41ден 86%га чейин өзгөрөт, Германияда - 33төн 63%га чейин, Нидерландда - 40тан 47%га чейин.
Программага каршы улантылган чабуулдарга карабастан, ал иштеп жатат жана көптөгөн адамдарга жардам берет. Бул программага келген ар бир кардар – бул үй-бүлөсүндө тынчтык жана тынчтык орногон адам, ал кылмыш кылбагандыктан, абакта эмес, акча табуу үчүн муктаждыгы жок, бул - өз үй-бүлөсү жана коомунун кызыкчылыгы үчүн иштеген адис.
Опиоиддук алмаштыруучу терапия наркотиктерди колдонуу менен болгон зыянды минималдаштырууга, наркотиктерден ашыкча дозадан өлүмдү алдын алууга, кооптуу оорулардын таралышын токтотууга мүмкүндүк берген методика. ВИЧ жана наркотиктерге көз каранды адистердин пикири боюнча, наркотиктерге көз каранды адамдарга карата дарылоочу жана калыбына келтирүү иш-чараларын ишке ашыруу, алмаштыруучу терапияны жана ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу программаларын мамлекеттик саясаттын өзүнчө багыттары катары бөлүп көрсөтүү керек.
Тегерек столдун катышуучулары «Альтернатива в наркологии» фондунун беш жылдык ишмердүүлүгүнүн жыйынтыктары менен таанышышты. Алар акыркы жылдарда Кыргызстанда ВИЧ инфекциясын алдын алуу жана инъекциондук наркотиктерди колдонуу менен болгон зыянды азайтуу боюнча программаларды илгерилетүү үчүн жетиштүү аракеттер жасалып жатканын белгилешти. Мамлекеттин жетекчилигинин саясий эрки, мамлекеттик, бейөкмөт жана эл аралык уюмдардын салымы жана аракеттери аркылуу Кыргыз Республикасы ВИЧ инфекциясынын таралышынын төмөн деңгээлин сактап калды.
Тегерек столдо белгиленген көйгөйлөрдүн арасында: наркотиктерди алдын алуу боюнча мыйзамдын жоктугу, метадонду димедрол, сомнол жана башка психоактивдүү заттар менен биргеликте колдонуу, укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин, медициналык адистердин дискриминациясы, ОАТнын кардарларын активдүү наркотиктерди колдонгондордун стигматизациясы, ошондой эле ар кандай секталар.
Алмаштыруучу терапия программасы өнүгүүгө жана ОАТга муктаждыгы бар өлкөнүн алыскы аймактарында дарылоого жеткиликтүүлүктү кеңейтүүгө муктаж. Тегерек столдун катышуучулары ОАТ колдонуучуларына социалдык жардамды кеңейтүү зарылдыгын белгилешти, анткени аларды коомго тезирээк адаптациялоо үчүн.
«Альтернатива в наркологии» фондунун директору Ирина Пугачева билдиргендей, анын уюмунун ишмердүүлүгү опиоиддук алмаштыруучу терапия программасынын катышуучуларынын жашоо сапатын жакшыртууга, аларды өлкөнүн коомдук жашоосуна кайра интеграциялоого багытталган. Учурда СОРОС-Кыргызстан фондунун финансылык жана техникалык колдоосу менен «Альтернатива в наркологии» фонду «ОАТ программасынын жана ОАТ кардарларынын укуктарын адвокациялоо» долбоорун ишке ашырууда.
ОАТ программасынын катышуучуларынын бири Александр өзүнүн ОАТ программасына кантип киргенин айтып берди:
«Мага 40 жаш, эки балам бар. 1996-жылдан бери инъекциондук жол менен наркотиктерди колдонууну баштадым. Андан мурун жөн гана ойноп, жыттап, тартчумун. 2008-жылга чейин инъекция кылып жүрдүм. Метадон программасы жөнүндө билчүмүн, бирок ага ишенчү эмесмин, жаман маалыматтарды гана уккам. Опиоиддук алмаштыруучу терапия программасына менин аялыма алып барды. Ал бизде дайыма акча жок экенин көрдү, өзүнүн дүкөнү болгонуна карабастан. Метадондон мурун мен үй-бүлөм жөнүндө эч качан ойлонбойт элем. Түн ичинде уктап жатканда, эртең менен кантип ойгонуп, эмне уурдоо, кимди ургулап, акча табуу керектигин гана ойлочумун, анткени ансыз менин абалым оор болчу. Метадонду алгандан бери мен эркин иштей ала турганымды түшүндүм, үй-бүлөм менен мамилем жакшыра баштады. Чындык, дарыгерлерди укпагандыктан, салмагым 49 кгга чейин төмөндөп кеткен учурлар болду. Соңку жылдары менин жанымда дайыма доктор Сабыр Садыкович иштеди, ал мени кайра көтөрүп, башында доза туура эмес тандалганын түшүндүрдү. Дарыгердин так сунуштарын аткарып, мен жакшырып, жети жылдан бери иштеп жатам, мурунку салмагымды кайра алдым, азыр укол сайуу жөнүндө ойлобойм, мага сунуш кылынса да. Эгер мен кайра укол сайсам, бардык дарылоону бузуп алам деп билем.
Маалымат жетишпей жатат. Көп адамдар, ата-энелер, айрыкча, метадондон өлөт, тиштери түшөт деп ойлошот... Кимдир бирөө аларды туура эмес маалымат менен камсыз кылган. Көрүп тургандай, мен ден соолукта болом. Метадон жөнүндө чындыкты, анын жакшы жактарын жана кандай терс таасирлери болушу мүмкүн экенин көбүрөөк айтууга туура келет.
Мен Оштон Бишкекке келдим. Бул жерде мага НПО жардам берди. Мага документтерди жасашты, мен жумуш таптым. Азыр мен курулушта жумушчу болуп иштейм.
Менде кыйын күндөр да болду. Бир жума бою ачык асман алдында жашадым. Ошол учурда НПОга документтерим жок эле жумушка алындым, мага ишеништи. Мен аз гана акча таптым, кийинип, батир жалдадым. Метадон пункттарынын өнүгүшү чоң жардам. Ошондой эле, наркотиктерди колдонгондорду унутпашыбыз керек жана биз оңолгуспуз деп айтпашыбыз керек. Метадон бизди ушундай кыйынчылыктан чыгарып жатат.
Мен балдарым менен бул темада сүйлөшүүдөн корком, анткени бул өтө чоң жамандык, ал эми жаман мисалдар балдар үчүн ар дайым жугуштуу. Эгер, Кудай сактасын, бул кыйынчылык менин балдарыма тийсе, мен аны жөн эле көтөрө албайм».
