Мындай сценарий көпчүлүккө тааныш, кимдер иштөө үчүн кетишкен: оор эмгек менен тапкан каражаттары жөн гана жоголуп кетет. Булардын негизги себеби — төмөнкү кирешелер эмес, тескерисинче, максатсыз чыгымдар, финансылык агымдарга көзөмөлдүн жоктугу жана байкалбаган жоготуулар.
Бул кырдаалды кантип өзгөртүү керектигин аныктоо үчүн, биз финансылык сабаттуулук боюнча тренер Жылдыз Базаркуловага кайрылдык.
Чет өлкөдө иштегендер үчүн акчаны туура жыйноо жана өткөрүү боюнча кадам-кадам менен колдонмо менен таанышууга сунуш кылабыз. Акчаны эффективдүү жыйноо үчүн бир нече негизги эрежелерди сактоо керек:
Эреже № 1. «Коопсуздук подушкаларын» түзүңүз
Ар бир айлык акыдан минимум 10–20% жыйнаңыз. Бул, бир-эки айлык жашоо чыгымдарын (жалдоо, тамак-аш) жабууга жетиштүү сумма жыйноого жана күтүлбөгөн кырдаалдар үчүн резерв түзүүгө жардам берет. Эгер күтүүсүз кырдаал пайда болсо, сиз үй-бүлөгө көз каранды болбойсуз же жогорку пайыздар менен кредит алууга мажбур болбойсуз.Эреже № 2. Финансылык максаттарды коюп, эсепке алыңыз
Көп учурда, беш жыл иштеген адам акчасыз кайтып келет. Алар күнүмдүк чыгымдарга, оңдоолорго жана майрамдарга «жоголуп» кетет. Ошондуктан, акча которууларын эмне үчүн сарптай турганыңызды жакындарыңыз менен алдын ала талкуулоо маанилүү. Кимге, канча акча жибергендигиңизди жазып алыңыз, ошондой эле жакындарыңыздан чоң чыгымдарды каттоону сураңыз. Бул, сиз унаа сатып алууга жыйноону пландап жатканда, жакындарыңыз күнүмдүк муктаждыктар үчүн акча жиберип жатасыз деп ойлобошу үчүн жардам берет. Сиздин акча которууларын эки категорияга бөлүүгө болот:- Күнүмдүк жашоо чыгымдары (мисалы, тамак-аш, транспорт, интернет, жалдоо).
- Белгилүү максатка жетүү үчүн жыйноолор (батир сатып алуу, үй куруу, балдардын билим алуусу).
Эреже № 3. Салмактуу финансылык чечимдерди кабыл алыңыз
Мигранттар адатта жыйноолор үчүн үч валютанын бирин тандайт — доллар, евро же рубль. Ар бири өзүнүн артыкчылыктары жана кемчиликтери менен, аларды тандоодо эске алуу керек:Доллар — эң ишенимдүү валюта, термелүүлөргө туруктуу жана узак мөөнөттүү жыйноолор үчүн эң жакшы вариант. Бирок, эгер сиз Россияда иштесеңиз, доллар сатып алуу ыңгайсыз болушу мүмкүн.
Евро — Европа өлкөлөрүндө саякаттоо же билим алуу үчүн ылайыктуу туруктуу валюта, бирок долларга караганда туруктуулугу төмөн болушу мүмкүн жана ТМД өлкөлөрүндө жеткиликтүүлүгү кыйын.
Рубль — Россияда иштегендер үчүн кыска мөөнөттүү максаттар үчүн оптималдуу, бирок анын туруктуулугу узак мөөнөттүү жыйноолорду тобокелдүү кылат.
Сом — Кыргызстанда чыгымдар үчүн эң ылайыктуу.
Мигранттар үчүн жыйноо схемасы сунушталат:
- Россияда иштөө: 60–80% долларда жана сомдо (узак мөөнөттүү жыйноолор үчүн) жана 20–40% рубльде (күнүмдүк чыгымдар үчүн).
- Башка өлкөлөрдө (Корея, Түркия, Европа) иштөө: эң жакшы тандоо доллар же евро, анткени жергиликтүү валюталар көп учурда туруктуу эмес.
Негизги принцип: акчаны сарптоону пландаштырган валютада сактаңыз. Эгер максат — Кыргызстанда кыймылсыз мүлк сатып алуу же башка ири чыгымдар болсо, каражаттын бир бөлүгүн долларда, ал эми бир бөлүгүн сомдо сактоого болот. Эгер сиз билим алуу же Европа өлкөлөрүнө иммиграциялоону пландап жатсаңыз, евро артыкчылыкка ээ болушу керек.
Эреже № 4. Акчалардын сиз үчүн иштешине мүмкүнчүлүк бериңиз
Активдүү каражаттар төшөктүн астында жатып калбаганы жакшы, анткени аларды күтүүсүз муктаждыктар үчүн оңой эле алуу мүмкүн. Жыйноолоруңузду инвестициялоону карап көрүңүз:- Россия же Кыргызстандагы ишенимдүү мекемелердеги банктын депозиттери — эң коопсуз вариант. Бир бөлүгүн Россиядагы эсепте (айлык акы жана күнүмдүк чыгымдар үчүн) жана бир бөлүгүн Кыргызстанда узак мөөнөттүү максаттар үчүн сактоого болот. Артыкчылыктары: депозиттердин корголушу жана туруктуу киреше. Кемчилиги: киреше инфляция деңгээлинен төмөн болушу мүмкүн.
- Наличные жана электрондук капчыктар — төмөнкү тобокелдик деңгээлине ээ сактоо формасы. Наличные акчаны чектелген өлчөмдө (20–30%) сактап, калганын валюталык эсептерде кармаңыз. Артыкчылыктары: колдонуу ыңгайлуулугу жана Кыргызстанга тез өткөрүү мүмкүнчүлүгү. Кемчиликтери: жоготуу тобокелдиги жана коопсуздук чараларын сактоо зарылдыгы.
- Алтын (блоктор же эсептер) — көп жылдар бою баасын сактап калуучу жакшы сактоо формасы. Бирок, баасы термелиши мүмкүн жана аны тез сатуу кыйын.
Эреже № 5. Кредиттер менен этият болуңуз
Мигранттар көп учурда кредиттик тарыхтын жоктугу менен туш болушат, бул пайдалуу насыяларга жетүүнү чектейт. Банктар чет өлкөлүктөр үчүн жогорку пайыздарды коюшу мүмкүн. Кредит алууда бир нече принциптерди сактоону сунуш кылабыз:- Финансылык мүмкүнчүлүктөрүңүздү кылдат баалаңыз жана кирешеңиздин 30–40% дан ашкан кредит албаңыз.
- Ар кандай банктардын шарттарын салыштырып, эң пайдалуу вариантты тандаңыз.
- Кирешеңизди алган валютада кредиттерди артыкчылыкка алыңыз. Эгерде бул валютада туруктуу киреше жок болсо, валюталык кредиттерден качыңыз.
- Күтүүсүз чыгымдар үчүн резерв түзүңүз — ай сайынгы төлөмдөрдүн бир-экисине жетиштүү, кечиктирүүлөрдөн качуу үчүн.
- Кредиттик келишимди кылдат окуп, түшүнбөсөңүз суроолорду бериңиз. Бардык документтерди сактаңыз.
- Кредиттерди тек гана зарыл чыгымдар үчүн, мисалы, турак-жай же билим алуу үчүн пайдаланыңыз.
- Кредиттик тарыхыңызды көзөмөлдөп, убагында карыздарды төлөп, репутацияңызды жакшыртыңыз.
Эреже № 6. Жашыруун чыгымдарды эске алыңыз
Көптөгөн мигранттар акча өткөрүү ыкмасын тандаганда комиссиянын өлчөмүнө гана көңүл бурушат, бирок бул алдамчылык болушу мүмкүн. Банктар көп учурда түз комиссиялардан эмес, курс айырмасында пайда табышат.Акча жиберүүдөн мурун, жакындарыңыз сомдо канча алат экенин дайыма текшериңиз. Ар кандай которуу кызматтарын салыштырыңыз — кээде жогорку комиссия пайдалуу болушу мүмкүн, эгерде конвертация курсу жакшы болсо. Ошондой эле, санариптик которуу ыкмаларын колдонуу сунушталат жана тааныштар аркылуу наличный которуулардан качуу керек, анткени бул коопсуз эмес жана көп убакыт алат.
