Ланкастер университетинин окумуштуулары дүйнөдөгү булгануучунун жыйналуусун биринчи жолу эсептешти. Изилдөө 2000-жылдан 2022-жылга чейин Жердин бетине болжол менен 335,5 миң тонна трифторуксус кислотасы (ТФУ) түшкөнүн көрсөткөн, бул ХФУнун алмаштырылышы жана айрым анестезиялык газдардын колдонулушу менен байланыштуу.
Geophysical Research Letters журналында жарыяланган макала абаланын дагы эле өз чегине жетпегенин эскертет. Көптөгөн ХФУнун алмаштыруучулары атмосферада он жылдар бою калат, бул ТФУнун айлана-чөйрөгө киришин улантууга мүмкүндүк берет. Изилдөөчүлөр бул булактардан жылдык ТФУ өндүрүшүнүн көлөмү 2025 жана 2100-жылдар аралыгында өзүнүн максималдуу деңгээлине жетиши мүмкүн экенин болжолдошот.
ТФУ гидрохлорфторуглероддордун (ГХФУ) жана гидрофторуглероддордун (ГФУ) ыдырашынын натыйжасында пайда болот, алар муздаткычтарда кеңири колдонулат, ошондой эле ингаляциялык анестетиктер катары колдонулган кошулмалардан. Алардын колдонулушу Монреаль протоколу жана кийинки Кигали келишими аркылуу акырындык менен кыскарып жаткандыгына карабастан, бул заттардын атмосферадагы концентрациясы өсүүнү улантууда.
Трифторуксус кислотасы пер- жана полифторалкильдик заттардын (ПФАС) классына кирет, алар табигый ыдыроого туруктуулугу менен белгилүү жана айлана-чөйрөдө узак убакыт бою сакталат. Европалык химиялык агенттик ТФУнун суу организмдери үчүн кооптуу экенин эсептейт, жана ал адамдын кан жана зәр үлгүлөрүндө да табылган. Жакында Германиянын химиялык заттар боюнча федералдык агенттиги ТФУнун адамдын репродуктивдик системасы үчүн потенциалдуу токсин катары классификациялоону сунуштады.
«Биздин изилдөөсүбүз атмосферадагы ТФУнун эң маанилүү булагы ХФУнун алмаштыруучулары экенин көрсөтүп турат, — деди изилдөөнүн башкы автору Люси Харт. — Бул кооптуу химиялык заттарды алмаштырганда кененирээк тобокелдиктерди эске алуунун зарылдыгын баса белгилейт».
Натыйжалар Арктикада табылган ТФУнун дээрлик бардыгы ХФУнун алмаштыруучуларынан келип чыкканын көрсөтүүдө, бул региондун чыгаруу булактарынан алыстыгына карабастан. «Изилдөөлөр Арктикадагы муз ядролорунда ТФУнун деңгээлин жогорулатуу фактыларын көрсөттү, биздин маалыматтар бул калдыктардын дээрлик бардыгы ушул газдар менен түшүндүрүлөрүн биринчи жолу ишенимдүү тастыктап турат», — деп кошумчалады Харт.
Полярдык региондордон тышкары моделдөө ГФО-1234yfдин өсүп жаткан таасирин көрсөтүп жатат, ал адатта унаа кондиционерлеринде колдонулат, жана атмосферада ТФУнун маанилүү жана, мүмкүн, кеңейип жаткан булагы болуп саналат.
«Фторланган газдардан ТФУнун деңгээлин жогорулатуу таң калыштуу. ГФУнун колдонулушу акырындык менен кыскарганына карабастан, бул ТФУнун булагы көптөгөн он жылдар бою актуалдуу болуп калат. ТФУнун башка булактарын изилдөө жана алардын айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин баалоо үчүн катуу муктаждык бар», — деп баса белгиледи профессор Райан Хоссайни.
