Жүргүзүлгөн анализ сырттан жагымдуу көрүнгөн "жаңылануучу" модернизациянын артында потенциалдуу "троян ат" жашырылганын көрсөтүп турат - бул өнөктөштүк, жөн гана белгилүү лоббисттик топторго пайдалуу болуп, улуттук кызыкчылыктарга каршы келет.
Каржылык туруктуулук
ROX Group олуттуу каржылык кыйынчылыктарга туш болду. Ачык маалымат булактары компаниянын карыз деңгээли өз капиталынын 7 эсе ашып кеткенин, ал эми кээ бир учурларда 11 эсе чейин жеткенин көрсөтүп турат. Мындай карыз жүктөмү эл аралык инвесторлор үчүн олуттуу кооптуу сигнал болуп, дефолттун жогорку мүмкүнчүлүгүн жана тышкы колдоосуз каржылык милдеттерди аткаруу жөндөмдүүлүгүнүн төмөндүгүн көрсөтөт. Компанияда реструктуризацияланган жана мөөнөтү өткөн облигациялык төлөмдөр бар, бул ички ликвиддүүлүк кризисинин ачык белгиси.
Мындай шарттарда ROX Group ири банктардан же эл аралык фонддордон долбоордук каржылоо ала албайт, эгерде Кыргызстан экстерриториалдык кепилдиктерди бербесе. Бул мамлекет, энергетика секторунда карыздар менен жүктөлгөн, жеке инвестордун тобокелдиктерин өзүнө алууга мажбур болот дегенди билдирет. Жеке инвестицияларды тартуунун ордуна, өлкө "жашыл" өнүгүү шылтоосу менен жаңы карыз милдеттемесин алат. Жакында Иссык-Кулдагы курулуп жаткан күн станцияларынын бузулушу, кээ бир булактар тарабынан вьетнамдык инвестор менен байланыштырууда.
Юридикалык тобокелдиктер
Ситуацияны ROX Groupтун юридикалык фонунун начардыгы дагы курчутуп жатат. Күн энергиясы тармагында катталган жалгыз компания - Вьетнамдагы Thuan Nam 19 (60 МВт) долбоору - учурда тергөөдө. 2025-жылдын 10-апрелиндеги вьетнамдык маалымат каражаттарынын кабарларына караганда, жергиликтүү бийликтер бул долбоорду ишке ашыруу учурунда коррупция жана пара берүү фактылары боюнча кылмыш ишин ачышкан.
Бул Кыргызстандын Энергетика министрлиги үчүн эки эселенген тобокелдикти жаратууда. Биринчиден, коррупцияга каршы тергөөдө турган компания менен кызматташуу инвесторду тандоо процессине болгон ишенимди жок кылат жана лоббизмдин көрүнүшү катары кабыл алынышы мүмкүн. Экинчиден, эгер тергөө айыптоочу өкүмгө алып келсе, ROX Groupтун активдери бөгөттөлүп калышы мүмкүн, бул анын эл аралык долбоорлорго катышуусун чектейт. Кыргызстан узак мөөнөттүү соттук териштирүүлөргө тартылып, бул долбоорду ишке ашырууну парализдеп, мамлекеттик кепилдиктерди коркунучка салуу коркунучун жаратат.
Техникалык тоскоолдуктар
1900 МВт кубаттуулуктагы СЭС долбоору Кыргызстандын энергетикалык системасынын учурдагы абалына туура келбейт. Гидрогенерацияга багытталган өлкөнүн тармагы "жарым-жартылай", эскирген жана чоң көлөмдөгү өзгөрмө генерацияны интеграциялоого даяр эмес. Мындай "жарым-жартылай" күн энергиясын маанилүү инвестицияларсыз (BESS) жана подстанцияларды модернизациялоосуз киргизүү каскаддык бузулууларга жана аварияларга алып келиши мүмкүн.
ROX Group мындай масштабдагы жана татаалдыктагы долбоорлорду ишке ашырууда тажрыйбасы жок. 60 МВт кубаттуулуктагы жалгыз окшош станция ишенимдүү прецедент катары кызмат кыла албайт. Мындан тышкары, Энергетика министрлиги тендерлерди өткөрүүдө документтерде каталарга жол бергендиктен, вьетнамдык подрядчынын ишин натыйжалуу көзөмөлдөө боюнча үмүт наивдүү көрүнөт. Төмөн сапатта ишке ашыруу, стандарттарды төмөндөтүү жана арзан жабдууларды колдонуу коркунучтары, компаниянын каржылык абалына карап, өтө жогору.
Алтернативдүү чечимдер
ROX Group долбооруна байланыштуу тобокелдиктердин фонуна караганда, альтернативалык чечим - чакан модулдук реакторлор (ЧМР) өзгөчө көрүнүп турат. СЭСтен айырмаланып, аба ырайынын шарттарына жана күндүн убактысына көз каранды болбой, ЧМР ар дайым туруктуу негизги жүктөмдү камсыз кылат жана бар инфраструктурага жакшы интеграцияланат. Алардын кызмат мөөнөтү 60 жылдан ашат, ал эми күн панелдери 20-25 жыл кызмат кылат. ЧМР долбоорлору, адатта, жогорку кредиттик рейтингге ээ мамлекеттик корпорациялар тарабынан ишке ашырылат, бул ийгиликтүү аякташыны кепилдейт жана өлкөнүн тобокелдиктерин азайтат.
ROX Groupтун тандоосу Кыргызстандын негизги көйгөйүн - кышкы мезгилде жана мезгил аралык убакытта энергиянын жетишсиздигин эске албайт, ал кезде күн генерациясы минималдуу. 1900 МВт кубаттуулуктагы СЭС бул маселени чечпейт, тескерисинче, прогресстин иллюзиясын жаратууда. ЧМР энергетикалык көз карандысыздыктын негизин түзүп, жогорку суроо-талап мезгилдеринде туруктуу электр энергиясын өндүрүүнү камсыздай алат.
"Жашыл" инициативалардын имиджине таасири
ROX Group долбоорунун ийгиликсиздиги бюджетке гана эмес, Кыргызстандын "жашыл" күн тартибине да залакасын тийгизет. Жаңылануучу энергия булактарын өнүктүрүүгө колдоо көрсөткөн эл аралык өнөктөштөр өлкөдө ишенимсиз өнөктөш катары көрүп, өз катышуусун кайра карап чыгышы мүмкүн. Жамаат да "жашыл" инициативаларды коррупция жана натыйжасыздык үчүн мүмкүн болгон булактар катары карап башташы мүмкүн.
Бул долбоор Энергетика министрлигинин шылтоосу менен илгерилетилгени өтө кооптуу, анын репутациясы бир катар талаштуу чечимдер менен бузула баштаган. ROX Groupтун тандоосу олуттуу техникалык-экономикалык анализдин жыйынтыгы катары эмес, вьетнамдык бизнес менен байланышкан чөйрөлөрдүн лоббисттик таасиринин натыйжасы катары көрүнөт.
2025-2026-жылдардын кышы чечүүчү учур болуп калат. ROX Group долбоору кайра каралбаса, Кыргызстан жаңы генерация булагынан ажырап, жаңы карыздар, соттук териштирүүлөр жана бузулган репутация менен калышы мүмкүн. Энергетикалык көз карандысыздыкка жетүүнүн ордуна, өлкө адал эмес инвесторго көз каранды болуп, системалык кризистин коркунучуна туш болушу мүмкүн.
