24.kg менен болгон маегинде Махабат Германиядагы жашоосу тууралуу таасирлери менен бөлүштү, ошондой эле кыргыз тилин кантип популярдаштыруудагы аракеттери тууралуу айтып берди.
Сүйлөшүүнүн архивинен алынган сүрөт. Махабат Садырбек
— Мен Кыргызстанда туулуп, өстүм, Бишкектеги № 71 мектепти аяктап, Бишкек гуманитардык университетине кирдим. Үчүнчү курста DAAD стипендиясын алдым, бул 1999-жылы мени Германияга алып келди. Азыр мен Берлинден алыс эмес Халле шаарында жашайм жана ден соолугумдун абалына байланыштуу мезгил-мезгили менен Түркияга барам.
— Германияда жашоого кантип көндүңүз? Жергиликтүү маданиятка жана жашоо образына тез көндүңүзбү? Өзүңүздү коомдун бөлүгү катары сезесизби?
— Германия мага дароо жагып калды, беш айлык стипендиядан кийин мен бул жакта окууну уланттым. Көнүү процесси жумшак өттү: тилди үйрөнүү системага жана жашоо нормаларына караганда тезирээк болду. Немис маданияты тактыкты жана дисциплинаны талап кылат. Мен бакалавриат, магистратура, дипломатия мектебин аяктап, диссертациямды коргогонум. Арадан убакыт өтүп, мен кесиптик коомдун бөлүгү болуп калдым, бирок миграция ар дайым эки идентичносту сезүүгө алып келет — бир дүйнөнүн бөлүгү болуу жана ошол эле учурда экөөнүн ортосунда болуу.
— Германияда сизди эмне таң калтырат?
— Менин көңүлүмдү буруп, институттардын туруктуулугу, билимге жана кесипкөйлүккө болгон урмат, ошондой эле деталдарга көңүл буруу кубандырат. Кээде ашыкча бюрократия жана формализм менен макул болуу кыйын. Менин күч-аракеттеримди чындап баалап, колдоп тургандыгын түшүнүү маанилүү таасирлердин бири болду. Стипендиялар жана каржылоо Германияга болгон мамилемде жана кесиптик жолумда маанилүү роль ойноду.
— Германияда жумуш табуу жагы кандай? Кыйынчылыктар барбы жана эмгек рыногундагы атаандаштык кандай?
— Жалпысынан, эмгек рыногунда атаандаштык жогору, өзгөчө көп адистер бар тармактарда. Иммигранттардын квалификациясын тастыктоо үчүн көбүрөөк убакыт талап кылынат, бирок так профилге жана расмий документтерге ээ болгондо система адилеттүү иштейт. Мен академиялык чөйрөдө 25 жылдан ашык убакыттан бери иштеп келем, ал табигый жактан эл аралык жана междисциплинардык: бул жерде долбоорлорго жана экспертизанын сапатына көңүл бурулат, ал эми келип чыгыш экинчи планда калат.
— 2021-жылдан бери кыргыз, немис жана орус тилдери боюнча присяжный котормочу болуп кызмат кылып келесиз. Бул иш адаттагы котормочудан башка кандай жөндөмдөрдү талап кылат?
— Германияда соттук котормочу — бул расмий сертификаттоону жана квалификацияны туруктуу тастыктоону талап кылган катуу жөнгө салынган кесип. Кыргыз тилинде сүйлөгөн коомчулуктун көбөйүшү кесиптик соттук котормого муктаждыкты жаратты, бул менин карьералык жолумду аныктады.
Соттук котормо — бул тил менен иштөө гана эмес, ошондой эле укуктук системаны, этиканы жана процедураларды билүүнү, ошондой эле максималдуу концентрацияны жана дисциплинаны талап кылган жогорку жоопкерчилик.
Махабат Садырбек
Мен Германиядагы кыргыз тилинин жалгыз котормочусу катары, көп учурда орнотулган практикага кайрылуу мүмкүнчүлүгүм жок, жана тактык үчүн бардык жоопкерчилик менин мойнумда. Бул мага сыймык тартуулайт: кыргыз тили азыр укуктук системада расмий колдонууга ээ, жана менин мекендештерим чет элдик мыйзамдарды өз тилинде түшүнө алышат. Бул тилдин мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет, аны жаңы юридикалык контекстке киргизет.
— Сиз көркөм, илимий-популярдуу жана документалдык фильмдерди, ошондой эле адабий чыгармаларды которуу боюнча иштедиңиз. Кайсы долбоор сиз үчүн өзгөчө кызыктуу болду?
— Тил маданий контекст менен айкалышкан долбоорлор өзгөчө кызыктуу — көркөм фильмдер жана адабий тексттер. Мен Актан Арым Кубаттын фильмдери жана өткөн жылы Берлинде көрсөтүлгөн «Гнездо» театралдык спектаклы боюнча иштегени кубанычтамын. Андай учурларда мен өзүмдү маданияттар ортосундагы «мост» катары сезем, жөн гана котормочу эмес.
— Келечекте которгусу келген адабий чыгармалар же тарыхый документтер барбы?
— Мен «Курманджан датка», «Кара кыргыздар», «Сынган кылыч» сыяктуу тарыхый фильмдер менен, ошондой эле Уркун тууралуу документалдык тасмалар менен иштегим келет. Мен бул эмгектерди немис аудиториясына тарыхый өткөндү түшүнүү жана кайра иштеп чыгуу үчүн сунуштоо маанилүү деп эсептейм.
Мен үчүн «Манас» эпосунун Саякбай Каралаевдин версиясын которуу өзгөчө чакырык болмок — мен бул эпос менен чоңойдум.
— Сиздин «Кыргыз тилинин толук грамматикасы» эмгегиңиз жакында Amazonда жарыяланды. Китеп менен канча убакыт иштедиңиз жана аны жазууга эмне түрткү болду?
— Китеп менен иштөө көп жылдарды талап кылды. Кыргыз тилинин эл аралык аудитория үчүн заманбап грамматика түрүндө дээрлик жок экенин түшүнүү менин демимди берди, жана мен бул боштукту жапкысы келдим. Хобби катары башталган долбоор көп жылдык изилдөө жана социалдык эмгекке айланды, мен аны негизги ишим менен параллель жүргүздүм.
Натыйжада мен немис жана англис тилдеринде энциклопедиялык мүнөздөгү эки чоң эмгек түздүм. Соңкусы менин лингвистикадагы билимдеримди жана жөндөмдөрүмдү эң жакшы чагылдырат жана ар кандай тилдерди үйрөнүү процессинде калыптанган аналитикалык структураны көрсөтөт.
— Кыргыз тилинин англис тилдүү аудитория үчүн түшүндүрүү кыйын болгон аспектилери барбы?
— Кыргыз тилинин структурасы индоевропалык тилдерден кыйла айырмаланат: агглютинация принципи жана сингармонизм мыйзамы англис тилинде сүйлөгөндөр үчүн олуттуу чакырык болуп саналат. Кээ бир аспектилер, мисалы, келечектеги убакыт категориясы жана модалдык маанилер, эки мааниде түшүндүрүлөт. Эмгек системасын иштеп чыгуу көп убакытты, кылдат изилдөөлөрдү жана тактык менен жеткиликтүүлүктүн ортосундагы тең салмакты табууну талап кылды.
— Китепке кандай реакцияларды алдыңыз?
— Мен кыргыз тарыхчыларынан, лингвисттеринен жана журналисттеринен оң пикирлерди алып жатам, алар бул эмгекти тилди жана тарыхый эс тутумду сактоодогу маанилүү салым катары баалашат. Чет өлкөдөгү кыргыз диаспорасынын жооптору мени өзгөчө таасирлендирет: алар эми кыргыз тилин балдарына үйрөтүү үчүн негиз бар экенине кубанышат.
Чет элдик кыргыз тилин үйрөнүүчүлөр арасында активдүү коомчулук бар, жана профилдик Facebook группасында 10 миңден ашык катышуучулар менен мен көптөгөн колдоочу пикирлерди алдым.
Бирок, көпчүлүгү китепти сатып алууда кыйынчылыктар бар экенин билдиришет, анткени Amazon азырынча Кыргызстанга жеткирүү жүргүзбөйт, жана мен бул маселени чечүүгө аракет кылып жатам. Лингвисттер жана Борбордук Азиядагы изилдөөчүлөр үчүн китеп кыргыз тилинин заманбап илимий анализдин объектиси болушу керектигинин далили болуп калды.
— Азыр кыргыз тилин популярдаштыруу үчүн сапаттуу окуу материалдары жетиштүүбү? Ненин жетишпей жатат?
— Тилекке каршы, азыр кыргыз тилин үйрөнүү үчүн сапаттуу материалдар абдан аз. Эгер интернетте Kyrgyz language деген суроо менен издесеңиз, чыныгы үйрөнүүгө ылайыктуу болгондордун болгону бир нече басма таба аласыз.
Эң акыркы салыштырмалуу системалуу эл аралык деңгээлдеги окуу ресурсу 2009-жылы Сорос Фонду тарабынан колдоого алынган долбоор болду.
Махабат Садырбек
Алгачкы кезекте чоңдорго жана балдарга арналган заманбап, системалуу жана көп тилдүү окуу китептери жетишпей жатат.
— Чет өлкөдө жашап, бирок өз тилин сактап калгысы келгендерге кандай кеңеш бересиз?
— Мен өз тилимде мүмкүн болушунча көп «жашоону» сунуштайм: окуу, жазуу жана сүйлөө, балдарына өткөрүп берүүдөн уялбастан. Мен ата-энелердин тилдик чөйрөнү түзгөн көптөгөн демилгелерин көрөм — кружокторду уюштуруу, окуу же фильмдерди көрсөтүү. Акырында, тил сүйгөндөрдүн колунда сакталат жана алар үчүн жоопкерчилик алынып жатат.
— Мекенинен алыс жерде сизге эмне жетишпейт? Кыргызстанга канча жолу бардыңыз?
— Мага спонтандык баарлашуу, жандуу интонациялар жана туулган пейзаж жетишпейт. Мен Кыргызстанга мүмкүнчүлүк болгондо барам, бирок, тилекке каршы, каалагандай көп эмес.
— Иш менен жеке жашооңуздун ортосундагы тең салмакты кантип табасыз?
— Бул туруктуу процесс. Мен чектөөлөрдү коюп, өзүмө убакыт калтырууну үйрөнүп жатам. Менде автоиммундук оору бар, жана мен көп жылдан бери ушул оору менен жашап келем, ошондуктан күчүмдү сактоо абдан маанилүү. Бул менин өзүмдүн илимий жана котормо кызматташуу жолумду тандап алуунун себептеринин бири — ал мага мүмкүнчүлүктөргө ылайык жашоомду уюштурууга мүмкүндүк берет. Мен Түркияда да дарыланып, энергиямды акыл менен бөлүштүрүүгө аракет кылам, узак мөөнөттүү долбоорлорду ишке ашыруу үчүн.
— Сиздин жакынкы келечегиңизди кандай көрөсүз?
— Беш жылдан кийин мен илимий жана котормо ишмердүүлүгүмдү улантууну, тил жана маданий ортомчулукка байланыштуу долбоорлорду тереңдетүүнү үмүттөнөм. Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн туруктуу ресурстарды түзүү жана илим менен коомдук практиканын кесилишинде иштөө мен үчүн маанилүү. Мен эл аралык кызматташтыкты кеңейтүүнү жана тил маданияттар ортосундагы аң-сезимдүү диалог үчүн курал катары кызмат кылган долбоорлорго катышууну каалайм. Ошол эле учурда, мен үчүн кесиптик ишмердүүлүк, жеке жоопкерчилик жана жашоо сапатынын ортосундагы тең салмакты сактоо абдан маанилүү.
Мен тилди өткөндүн символу катары эмес, маданияттар жана коомдор ортосундагы диалогдо келечектеги тирүү ресурс катары кабыл алынуусун каалайм.
Кыргыз жана орус тилдеринин статусу боюнча талкуулар фонуна, кыргыз тили башка тилдер менен каршылашып эмес, гармонияда өнүгүшү керектигин баса белгилегим келет.
Махабат Садырбек
Ал өз жолун, аң-сезимдүү тандоо жана идентичностун маанилүү бөлүгү катары өнүгүп, башка тилдерге урмат менен көп тилдүү мейкиндикте жашайт. ```
