Ошол эле күнү КРнын Чек ара кызматынын ГКНБнын курамынан чыгарылышы жөнүндө жарлыкка кол коюлду.
КРнын ГКНБсындагы жакынкы жана узак мөөнөттүү өзгөртүүлөр жөнүндө Жумгалбек Шабданбеков VB.KG менен маегинде айтып берди.
— Генерал-майор, Жогорку Кеңеш тарабынан бекитилген дайындоону куттуктайм. Депутат Ырысбек Атажанов туура белгилегендей, жаңы төрага үчүн узак убакыт күтүп отуруу максатка ылайык эмес, анткени ага көп иштерди аткаруу керек. Реформа алкагында дагы кандай өзгөртүүлөр пландалууда?
— Рахмат. Сиз туура белгилегендей, КРнын улуттук коопсуздук системасында учурда уюштуруу жана структуралык реформалар жүргүзүлүүдө. Бул өзгөртүүлөр системалуу мүнөзгө ээ жана улуттук коопсуздукту камсыз кылууга жана Кыргыз Республикасынын конституциялык түзүлүшүн коргоого жөндөмдүү натыйжалуу, кесипкөй жана ачык структураны түзүүгө багытталган, эл аралык кырдаалдын өзгөрүүлөрүн эске алуу менен.
Реформалар этап-этабы менен, мыйзамдарды сактоо жана мамлекеттик саясаттын коопсуздук жаатындагы приоритеттерин эске алуу менен жүргүзүлөт. Сиздер билгендей, жүргүзүлүп жаткан өзгөртүүлөр мамлекеттик коргоо структураларын жана Чек ара кызматынын ГКНБнын курамынан чыгарылышын камтыйт. Уюштуруу-штат реформалары штаттын санын оптималдаштырууну, милдеттерди кайра бөлүштүрүүнү, аналитикалык иштерди күчөтүүнү жана кадрдык потенциалды өнүктүрүүнү камтыйт. Дисциплинага, жеке жоопкерчиликке, кызматкерлердин моралдык-руханий даярдыгына жана заманбап башкаруу ыкмаларын киргизүүгө чоң көңүл бурулат.
Мындан тышкары, бул реформалар алкагында оперативдик жана аналитикалык иштерге классикалык мамиле баса белгиленет.
ГКНБны саясий партиялардын жана идеологиялардын таасиринен бошотуп, деполитизациялоо зарыл. Мамлекеттик комитет саясий инструмент болуп кызмат кылбашы керек.
Кийинки маанилүү кадам — структураны кесипкөй кылуу, бул жетекчилик кызматтарга дайындоолордо кесипкөйлүктүн артыкчылыгын билдирет.
Келечекте КРнын ГКНБсы трайбализм жана регионализмдин бардык көрүнүштөрүн жоюуга аракет кылат, дайындоолор жана илгерилетүүлөр кесиптик сапаттарга негизделет. Эгер болбосо, өзгөчө күч структураларында, альтернативдүү пикирлерди куугунтуктоо жана коррупциянын өсүшү мүмкүн, бул оперативдик ишмердүүлүктү парализдеп, коопсуздук органдарына болгон ишенимди бузат. Жүйө географиялык логикадан компетенция логикасына өтөт, бул болсо жетилген саясий моделге кадам болот.
ГКНБнын сапаттуу реформасы мыйзамдуу жолго өтүүдө — катуу аскердик ыкмадан укуктук жана жарандык мамилелерге коопсуздукту камсыз кылууда. Коркутуу идеологиясынан баш тартуу жана актуалдуу реалияларга жооп берген заманбап кызматты түзүү зарыл.
Президент, урматтуу Садыр Нургожоевич Жапаров белгилегендей, акыркы беш жылда коррупция менен күрөшүү үчүн көп иштер жасалды, бирок бул саясат көп учурда жетекчилердин жеке сапаттарына көз каранды болуп, убактылуу натыйжаларды жаратты, бирок туруктуулукту камсыз кылган жок. Жамаат көрүнүктүү коррупция менен күрөшүүгө көнүп калды. ГКНБнын реформасы демонстративдүү кампаниядан системалуу жана процедуралык мамилеге өтүүнү, так эрежелер жана токтоосуз жазаларды камтыйт. Жариялуулукка жана бир мезгилде антикоррупциялык системаны курууга көңүл буруу мыкты натыйжаларды берет.
— Сиздин атайын кызматтын функциялары кандай? Акыркы жылдарда ГКНБ коомдук жашоонун бардык чөйрөлөрүн көзөмөлдөп жатат деген пикир пайда болду.
— ГКНБ чет өлкөлөрдүн атайын кызматтарынын разведка ишмердүүлүгүн аныктоо, алдын алуу жана токтотуу; терроризм, экстремизм, коррупция жана уюшкан кылмыштуулук менен күрөшүү; маалыматтык коопсуздукту камсыз кылуу жана конституциялык түзүлүштү коргоо; өз ыйгарым укуктарынын чегинде президентке, Жогорку Кеңештин спикерине, министрлер кабинетинин төрагасына жана мамлекеттик органдарга улуттук коопсуздукка коркунучтар жөнүндө маалымат берүү үчүн жооптуу.
«Куратор» термини көп учурда туура эмес түшүнүлөт. Чындыгында, бул белгилүү бир процессти коштоп, улуттук коопсуздуктун кызыкчылыктарын камсыз кылган кызматкер.
КРнын Конституциясына ылайык, улуттук коопсуздук органдары өлкөнүн Конституциясы жана мыйзамдарына ылайык иш алып барышат. ГКНБ Конституцияга, Улуттук коопсуздук жөнүндө мыйзамга, Оперативдүү-издөө ишмердүүлүгү жөнүндө мыйзамга, Кылмыш-жаза кодексине жана башка нормативдик актыларга ылайык иштейт.
Ошентип, ГКНБ өз функцияларын мыйзамдын чегинде так аткарат.
— Бул сиздин ведомствоңуз салык жана аудит органдарынын ишине кийлигишпейт жана бизнеске басым жасабайт дегенди билдиреби?
— Мен ГКНБ КРнын ишмердүүлүгү мыйзамдуулук, ачыктык жана жоопкерчилик принциптерине негизделгенин камсыз кылуу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү жасайм, ыйгарым укуктардан ашып кетпей. Бардык бөлүмдөргө бизнеске кийлигишүүгө тыюу салынгандыгы жөнүндө катуу көрсөтмөлөр берилди. Улуттук коопсуздук органдары экономикалык коопсуздукту камсыз кылууга жана коррупцияга каршы күрөшүүгө милдеттүү, ал эми бизнес менен өз ара аракеттенүү мыйзамдуулук жана ишеним принциптерине негизделиши керек.
— Демонстративдүүлүк жөнүндө айта турган болсок, Садыр Жапаров күч структураларына тапшырды: «Криминал менен коррупцияга каршы күрөшүүдө тынч жана кесипкөй иштегиле, «маска-шоусуз» жана пиарсыз». Неге ГКНБ кызматкерлеринин кээ бир кармоолору коомдук жарыясыз өтөт?
— Мен да «маска-шоу» ыкмасын колдобойм. Атайын кызматтардын ишмердүүлүгү көп жагынан жашыруун болушу керек. Кээ бир мурдагы кызматкерлерге, ыйгарым укуктарды ашыкча пайдалануу боюнча шектелгендерге байланыштуу тергөө президенттин тапшырмасы боюнча Жоон прокуратурасы жана Ички иштер министрлигинин ГСУ менен биргеликте мыйзамга ылайык жүргүзүлөт. ГКНБ коррупция менен 24 саат бою күрөшөт жана бул иш эч качан токтобойт. Бул багыттардагы натыйжаларга болгон талаптар катуу бойдон калат.
Маанилүү нерсе, ишкерлерди массалык кармоо болгон жок, кармоо учурлары болгону мамлекеттин кызыкчылыктарын бузган адамдарга байланыштуу. Тергөөгө басым жасоо мүмкүн эмес, тергөө процессин тездетүү анын объективдүүлүгүн бузбашы керек.
— Депутат Дастан Бекешов тарабынан көтөрүлгөн «ТикТок» блокировкасын кайра карап чыгуу маселеси боюнча сиздин оюңуз кандай? Бул контекстте кандай коркунучтар пайда болушу мүмкүн?
— Маалыматтык-психологиялык операцияларга жана кибер кылмыштуулукка каршы күрөшүү азыр биринчи планда.
Заманбап социалдык тармактар, анын ичинде «ТикТок», ачык түрдө наркотиктерди, оюндарды жана зомбулукту жайылтуучу платформалар болуп саналат, бул болсо салттуу баалуулуктарга каршы келет. 2023-жылдын августунда Маданият министрлиги «ТикТокту» блокировкага алуу боюнча демилге көтөргөн, ал эми 2024-жылдын апрелинде бул платформага кирүү расмий түрдө жабылган, анткени администраторлор балдардын ден соолугун коргоо боюнча мыйзамдарды сактаган эмес. Муну менен катар, колдонуучулар блокировканы айланып өтүү жолдорун табышууда.
Блокировка боюнча чечим жарандардан жана депутаттардан келген көптөгөн арыздардан кийин кабыл алынган, алар тиешелүү контентке көңүл бурушкан. Биздин балдарыбыздын келечеги эч кандай социалдык тармактардан маанилүү. Эч кандай цифралык платформа жаш муундун ден соолугу жана билим берүүсүнөн маанилүү боло албайт.
ГКНБ КР социалдык тармактарды деструктивдүү контентти жана балдар үчүн коркунучтарды аныктоо үчүн туруктуу анализ жүргүзөт, зомбулукту жана наркотиктерди пропагандалоо боюнча.
— Кадрдык өзгөртүүлөрдү эске алганда, ГКНБны дискредитациялаган адамдардан кутулуу мүмкүнбү?
— Мен дагы бир жолу кайталап айтам: бардык зарыл чаралар көрүлөт. Мыйзам бузууга жол берген адамдар жумуштан бошотулду жана жоопкерчиликке тартылат, бул жөнүндө коомчулукка маалымдалат. Мамлекеттик органдарда кол тийбестик болбойт, жана мыйзам бузган бардык адамдар жазаланат.
Мамлекеттик комитет коррупция жана уюшкан кылмыштуулук менен күрөшүүнү мыйзамдуу ыкмалар менен гана жүргүзөт, «маска-шоусуз».
Жалпысынан ГКНБнын реформасы заманбап чакырыктарга адаптациялоого, разведка жана контрразведка иштерин күчөтүүгө, терроризм жана экстремизм менен күрөшүүгө, коррупцияны жоюуга жана маалыматтык коопсуздукту камсыз кылууга багытталган. Биз заманбап талаптарга жана стандарттарга жооп берген структураны түзөбүз. ```
