Мамлекеттик эмес уюм MoveGreen, абанын сапатын көзөмөлдөө боюнча көз карандысыз мониторинг жүргүзүп, 2024-жылдын декабрь айынан 2025-жылдын ноябрь айына чейинки мезгилди камтыган аналитикалык отчетун сунуштады.
Отчеттогу маалыматтар абанын булганышы сезондук өзгөрүүлөргө ээ экенин жана атайын жылуулук мезгилинде күчөй турганын көрсөтөт. Бишкекте белгиленген нормадан ашкан 120 күн катталган, ал эми эң жогорку булгануу 2024-жылдын 24-декабрында болуп, өкмөттүн нормасынан 11 эсе ашып кеткен.
Ошто абал дагы да оор: 336 күндүн ичинен 159 күндө булгануу катталган. Баш калаадан айырмаланып, бул шаарда абанын булганышы жыл бою болот, ал эми жылдык орточо PM2.5 концентрациясы 74 микрограмм кубометрге жакын, бул өкмөттүн нормасынан 5 эсе, ДДӨБ тарабынан белгиленген нормадан 15 эсе ашат.
Текшерүү ошондой эле имараттар көчөдөгү смогдон толук коргой албастыгын көрсөткөн, бул ички жайларда нормадан ашкан 58 күндүн катталышына алып келген.
Бул маселени чечүү үчүн MoveGreen жашыл энергетиканы өнүктүрүүнү, коомдук транспортту жакшыртууну, жашыл өсүмдүктөрдүн санын көбөйтүүнү жана мониторинг системасын кеңейтүүнү сунуштайт, ал маалыматтарга элдин жеткиликтүүлүгүн камсыздайт.
Эксперттер абанын сапаты PM2.5 мазмунунан гана көз каранды эместигин белгилешет. Жылы мезгилде шаарларда азот оксиддеринин (NOx) жана формальдегиддин (CH2O) концентрациялары боюнча нормадан ашуулар байкалат, бул ден соолукка коркунуч туудрат.
Ошентип, абанын сапатын жакшыртуунун маанилүү кадамдарынын бири комплексдүү мониторинг системасын түзүү болуп саналат:
- ар кандай булгануу заттарын көзөмөлдөө үчүн датчиктерди орнотуу;
- Бишкек жана Ошто датчиктердин тыгыздыгын көбөйтүү;
- чоң шаарлардан тышкары датчиктердин тармагын кеңейтүү;
- ачык маалымат форматы боюнча маалыматтарды жыйноо жана жарыялоо.
Дүйнөлүк банк жана MoveGreen тарабынан сунушталган сунуштарга ылайык, мамлекеттик мекемелерге абалдын жакшыртылышы үчүн бир катар комплексдүү кадамдарды жасоо керек.
Энергетика тармагында:
- көмүрдү пайдаланууну азайтуу үчүн энергияны үнөмдөөчү технологияларды киргизүү;
- тургун жайларды жылытуу үчүн жашыл энергетикага өтүүнү стимулдаштыруу;
- котельдерде жана өнөр жай ишканаларында PM2.5 кармоо үчүн жогорку натыйжалуу фильтрлерди орнотуу.
Транспорт тармагында:
- экологиялык жактан таза транспорт каражаттарын каржылоо;
- коомдук транспорттун тартымдуулугун жогорулатуу, анын ичинде жүргүнчүлөр үчүн жол жүрүүнүн убактысын кыскартуу (белгиленген тилкелер);
- автомобилдер үчүн техникалык көзөмөлдү киргизүү.
Жашылдандыруу боюнча:
- шаарда жол жана топурак чаңына каршы күрөшүү (ачык жерлердин ордуна жашылдандыруу, жолдорду жана тротуарларды оңдоо);
- комплексдүү көп деңгээлдүү жашылдандыруу (чөп, бутактар, дарактар), фасаддарды вертикалдык жашылдандыруу жана ирригация системаларын модернизациялоо.
Абанын сапатын башкарууда:
- укуктук базаны жана бийликтин ар кандай деңгээлдери арасында координацияны жакшыртуу;
- коомго жоопкерчиликти камсыздоо жана абанын сапаты боюнча маалыматтарга ачык жеткиликтүүлүктү камсыздоо;
- Кыргызстанда абанын сапатын жарандык мониторингди өнүктүрүүнү колдоо;
- Ортолук Азиядагы башка өлкөлөр менен чектеш абанын булганышына каршы биргелешип күрөшүү.
24.kg маалымат
PM2.5 — бул диаметри 2,5 микрометрге чейин болгон абанын эң майда бөлүкчөлөрү, алар өпкөгө жана кандын тереңине кирип, адамдын ден соолугуна олуттуу коркунуч туудурат.
